Mặt trời đứng bóng, còn gọi là mặt trời lặng bóng hay mặt trời qua thiên đỉnh, là khoảnh khắc mặt trời nằm đúng trên đỉnh đầu, khiến cột cờ, cây sào hay người đứng thẳng gần như không có bóng đổ ra xung quanh. Hiện tượng này chỉ xảy ra ở vùng giữa hai chí tuyến, và vì toàn bộ lãnh thổ Việt Nam nằm phía nam chí tuyến Bắc, mọi nơi trên đất nước ta đều có hai ngày như vậy mỗi năm.
Ngày đứng bóng khác nhau theo vĩ độ: miền Nam gặp sớm, vào tháng Tư, miền Bắc gặp muộn hơn, vào cuối tháng Năm, rồi mặt trời quay lại lần thứ hai trong mùa hè. Thời điểm cũng không phải đúng 12 giờ trưa. Bài này giải thích vì sao, đưa bảng ngày giờ ước tính cho một số nơi, và gợi ý những thí nghiệm đơn giản cho học sinh, trong đó có cách người xưa dùng bóng nắng để đo kích thước Trái Đất.
Vì sao chỉ vùng nhiệt đới mới có ngày đứng bóng
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Vì độ nghiêng này, trong một năm, điểm trên mặt đất mà mặt trời chiếu thẳng góc lúc giữa trưa dịch chuyển lên xuống giữa vĩ độ 23,4 độ Bắc và 23,4 độ Nam. Hai vĩ tuyến giới hạn ấy là chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam. Góc giữa tia nắng và mặt phẳng xích đạo trong ngày được gọi là độ xích vĩ của mặt trời.
Một nơi ở vĩ độ nào thì mặt trời qua đỉnh đầu nơi đó vào ngày độ xích vĩ của mặt trời bằng đúng vĩ độ ấy. Trong nửa năm từ xuân phân tới thu phân, độ xích vĩ đi từ không độ lên tới cực đại vào ngày hạ chí rồi giảm trở lại. Mỗi vĩ độ trong khoảng ấy bị "đi qua" hai lần, một lần trên đường lên, một lần trên đường xuống. Đó là lý do có hai ngày đứng bóng.
Ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Cần Thơ, chuyện này đều xảy ra. Ở châu Âu, Nhật Bản hay phần lớn Trung Quốc thì không bao giờ, vì những nơi đó nằm phía bắc chí tuyến; mặt trời trưa ở đó luôn nằm hơi lệch về phía nam, bóng luôn đổ về phía bắc. Nhiều sách giáo khoa nước ngoài vì vậy viết rằng "mặt trời không bao giờ ở đúng đỉnh đầu", điều đúng với họ nhưng không đúng với chúng ta.
Ngày và giờ đứng bóng ước tính ở một số nơi
Bảng dưới được tính gần đúng từ vĩ độ, kinh độ và công thức thiên văn chuẩn cho năm 2026. Ngày có thể lệch một ngày tuỳ năm, giờ lệch một vài phút; muốn chính xác cho đúng chỗ bạn đứng, hãy dùng một ứng dụng thiên văn hay trang tính vị trí mặt trời.
| Nơi | Lần thứ nhất (xấp xỉ) | Lần thứ hai (xấp xỉ) | Giờ đứng bóng (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| Cà Mau | Khoảng 15 tháng Tư | Khoảng cuối tháng Tám | Quanh 12 giờ |
| TP. Hồ Chí Minh | Khoảng 19 tháng Tư | Khoảng 26 tháng Tám | Khoảng 11 giờ 52 – 11 giờ 55 |
| Khánh Hòa (Nha Trang) | Khoảng 23 tháng Tư | Khoảng 22 tháng Tám | Khoảng 11 giờ 41 – 11 giờ 46 |
| Đà Nẵng | Khoảng 6 tháng Năm | Khoảng 10 tháng Tám | Khoảng 11 giờ 43 – 11 giờ 52 |
| Hà Nội | Khoảng 27 tháng Năm | Khoảng 19 tháng Bảy | Khoảng 11 giờ 53 – 12 giờ 02 |
| Điện Biên | Khoảng 29 tháng Năm | Khoảng 17 tháng Bảy | Khoảng 12 giờ 04 – 12 giờ 13 |
| Lũng Cú, Tuyên Quang | Khoảng 17 tháng Sáu | Khoảng 28 tháng Sáu | Quanh 12 giờ |
Có hai điều đáng để ý trong bảng. Thứ nhất, càng lên phía bắc, hai ngày đứng bóng càng gần ngày hạ chí và càng sát nhau; ở cột cờ Lũng Cú, vốn chỉ nằm phía nam chí tuyến Bắc một chút, hai lần chỉ cách nhau khoảng mười ngày. Thứ hai, giờ đứng bóng ở Khánh Hòa sớm hơn ở Điện Biên gần nửa tiếng, dù cả nước dùng chung một múi giờ. Phần tiếp theo giải thích lý do.
Vì sao không phải đúng 12 giờ trưa
Giờ đồng hồ là giờ chung cho cả múi. Việt Nam dùng giờ của kinh tuyến 105 độ Đông. Chỉ những nơi nằm gần kinh tuyến này mới có giữa trưa mặt trời gần với 12 giờ. Nơi nằm phía đông, như Khánh Hòa ở khoảng 109 độ, gặp giữa trưa sớm hơn; nơi phía tây như Điện Biên ở khoảng 103 độ, gặp muộn hơn.
Mỗi độ kinh tuyến là bốn phút. Trái Đất quay 360 độ trong 24 giờ, tức một độ mất bốn phút. Khánh Hòa lệch về phía đông khoảng bốn độ so với kinh tuyến chuẩn, nên giữa trưa mặt trời đến sớm hơn khoảng mười sáu phút. Điện Biên lệch về phía tây khoảng hai độ, nên muộn hơn khoảng tám phút.
Mặt trời không đi đều trong năm. Vì quỹ đạo Trái Đất là elip và trục quay nghiêng, giữa trưa thật của mặt trời so với đồng hồ xê dịch sớm muộn tới khoảng một phần tư giờ trong năm. Các nhà thiên văn gọi khoản chênh này là phương trình thời gian. Vào tháng Tư, tháng Năm, mặt trời "chạy nhanh" vài phút; vào tháng Bảy, tháng Tám thì "chạy chậm" vài phút.
Cộng hai khoản lại. Giờ đứng bóng ở một nơi bằng 12 giờ, cộng hoặc trừ phần lệch kinh độ, cộng hoặc trừ phương trình thời gian của ngày đó. Đó là lý do bảng ở trên có giờ khác nhau giữa các nơi và giữa hai lần trong năm của cùng một nơi.
Thí nghiệm cho học sinh: bắt khoảnh khắc mất bóng
Thí nghiệm này cần một sân nắng, vài vật thẳng đứng và một chiếc đồng hồ. Vật liệu an toàn, phù hợp tiết học ngoài trời có giáo viên hoặc phụ huynh đi kèm.
- Chọn ngày đứng bóng gần nhất của địa phương theo bảng hoặc ứng dụng thiên văn; nếu trời nhiều mây, chuẩn bị làm vào ngày trước hoặc sau, kết quả vẫn rất gần.
- Dựng một cây sào hoặc ống nhựa thật thẳng đứng trên nền phẳng, kiểm bằng dây dọi buộc một vật nặng nhỏ.
- Từ khoảng nửa giờ trước giờ dự kiến, cứ năm phút đánh dấu đầu bóng bằng phấn hoặc viên sỏi, ghi giờ bên cạnh.
- Quan sát bóng ngắn dần, đổi hướng, gần như thu vào chân sào ở thời điểm đứng bóng, rồi dài ra theo hướng ngược lại.
- Đặt thêm vài chai nước, khối gỗ đứng thẳng, cho học sinh đứng thẳng nhìn xuống chân mình để thấy bóng thu gọn ngay dưới bàn chân.
- Ghi lại thời điểm bóng ngắn nhất và so với giờ dự tính.
Nhắc học sinh không nhìn lên mặt trời để "kiểm tra" nó ở đỉnh đầu; mọi quan sát đều làm bằng bóng dưới đất. Đội mũ, uống nước, và không đứng nắng lâu vào giữa trưa mùa hè.
Bóng nắng và chu vi Trái Đất: thí nghiệm hơn hai nghìn năm tuổi
Theo các ghi chép truyền lại, vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, nhà học giả Eratosthenes ở Alexandria biết rằng tại thành Syene ở phía nam Ai Cập, vào một ngày giữa mùa hè, ánh nắng giữa trưa chiếu thẳng xuống đáy giếng, nghĩa là mặt trời ở đúng đỉnh đầu. Cùng ngày đó ở Alexandria phía bắc, một cột thẳng đứng vẫn có bóng, cho thấy tia nắng lệch khoảng một phần năm mươi của vòng tròn, tức hơn bảy độ.
Nếu tia nắng song song nhau vì mặt trời ở rất xa, thì hơn bảy độ chênh ấy chính là góc giữa hai thành phố tính từ tâm Trái Đất. Biết khoảng cách giữa hai nơi, nhân với năm mươi là ra chu vi Trái Đất. Kết quả của ông gần đúng một cách đáng ngạc nhiên, dù độ chính xác cụ thể còn được bàn cãi vì không rõ đơn vị đo độ dài ông dùng.
Học sinh ngày nay có thể làm lại phép đo này. Hai trường ở hai tỉnh cách nhau theo hướng bắc nam, ví dụ một trường ở TP. Hồ Chí Minh và một trường ở Hà Nội, cùng đo chiều dài bóng của một cây sào vào giữa trưa cùng ngày. Từ tỉ lệ chiều dài bóng và chiều cao sào, tính ra góc tia nắng ở mỗi nơi; hiệu hai góc chia cho khoảng cách bắc nam giữa hai trường, nhân lên 360 độ, cho chu vi Trái Đất. Sai số vài chục phần trăm đã là thành công lớn cho một buổi học.
Những hiểu lầm hay gặp về ngày đứng bóng
Mỗi năm, tin về mặt trời đứng bóng lại lan truyền kèm vài cách hiểu chưa chính xác:
- "Ngày đứng bóng là ngày nóng nhất năm". Không hẳn. Nhiệt độ còn phụ thuộc mây, gió, độ ẩm và độ trễ nhiệt của mặt đất, biển. Ở miền Nam, đỉnh nóng thường vào tháng Tư; ở miền Bắc, những đợt nóng gay gắt có thể vào tháng Sáu, tháng Bảy, không trùng ngày đứng bóng.
- "Người đứng thẳng mất hẳn bóng". Thân người có bề ngang, nên vẫn có một mảng bóng nhỏ ngay dưới chân. Cây sào mảnh mới cho cảm giác gần như mất bóng. Đĩa mặt trời cũng không phải một điểm, nên bóng luôn có viền nhoè rất mỏng.
- "Chỉ vài nơi ở Việt Nam có hiện tượng này". Mọi điểm trên đất liền nước ta đều nằm phía nam chí tuyến Bắc, nên đều có hai ngày đứng bóng. Các đảo xa phía nam cũng vậy.
- "Mặt trời đứng bóng gây hại sức khoẻ đặc biệt". Tia nắng thẳng góc làm chỉ số tia cực tím cao, nhưng đây là mức cao của mùa hè nói chung chứ không phải một nguy cơ riêng của ngày ấy. Che nắng như mọi trưa hè là đủ.
- "Giữa trưa nào ở nhiệt đới cũng là đứng bóng". Chỉ hai ngày mỗi năm. Những ngày còn lại, bóng giữa trưa ngắn nhưng vẫn chỉ về phía bắc hoặc phía nam tuỳ mùa.
Quan sát hướng bóng quanh năm: thước đo mùa ngay sân nhà
Nếu đánh dấu đầu bóng của cùng một cây sào vào giữa trưa, mỗi tuần một lần trong suốt năm, bạn sẽ có một đường thẳng chạy theo hướng bắc nam. Ở Việt Nam, đường ấy có đặc điểm mà người ở xứ ôn đới không có: đầu bóng đi qua chân sào hai lần. Giữa hai ngày đứng bóng, giữa trưa bóng đổ về phía nam; phần còn lại của năm, bóng đổ về phía bắc.
Độ dài của bóng vào giữa trưa ngày đông chí cho biết mặt trời mùa đông thấp tới đâu ở chỗ bạn ở. Ở Hà Nội, giữa trưa ngày đông chí, bóng của cây sào cao một mét dài gần một mét; ở TP. Hồ Chí Minh, bóng chỉ dài khoảng hai phần ba mét. Con số này giải thích vì sao mùa đông miền Bắc có cảm giác nắng xiên và yếu, còn miền Nam gần như nắng gắt quanh năm.
Bản ghi bóng nắng một năm là một dự án nhỏ cho lớp học hoặc gia đình: chỉ cần một cây sào cố định, phấn hoặc đá đánh dấu, một cuốn sổ ghi ngày. Kết quả là một "đồng hồ mặt trời" của riêng nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là mặt trời lặng bóng?
Đây là cách gọi dân gian và trên báo chí, ý nói bóng như lặng đi, thu lại dưới chân vật. Tên khoa học là mặt trời qua thiên đỉnh, tức đi qua điểm ngay trên đỉnh đầu người quan sát. Cả ba tên đều chỉ cùng một hiện tượng.
Ở Lũng Cú có thật sự có ngày đứng bóng không?
Có. Cột cờ Lũng Cú nằm ở vĩ độ khoảng 23,36 độ Bắc, phía nam chí tuyến Bắc một chút. Vì vậy mặt trời vẫn qua đỉnh đầu ở đây, hai lần trong khoảng mười ngày quanh ngày hạ chí. Nếu nằm xa hơn về phía bắc vài cây số, hiện tượng sẽ không còn.
Ngày đứng bóng có liên quan tới tiết khí Hạ chí không?
Có liên quan nhưng không trùng. Hạ chí là ngày mặt trời lên cao nhất về phía bắc, chiếu thẳng góc ở chí tuyến Bắc. Các nơi ở Việt Nam có ngày đứng bóng trước và sau hạ chí; càng gần chí tuyến, hai ngày ấy càng sát hạ chí.
Làm sao kiểm cây sào đã thật thẳng đứng?
Treo một vật nặng nhỏ vào sợi dây để làm dây dọi, so sợi dây với cây sào từ hai hướng vuông góc nhau. Nếu sợi dây song song với sào ở cả hai hướng, sào đã thẳng đứng. Một ống thuỷ nhỏ đặt lên đỉnh sào cũng giúp kiểm tra.
Nếu trời mây đúng ngày đứng bóng thì sao?
Bạn vẫn quan sát được vào ngày trước hoặc ngày sau, vì độ xích vĩ của mặt trời thay đổi chậm quanh những ngày ấy, bóng chỉ dài thêm vài milimét với sào cao một mét. Với thí nghiệm của học sinh, sai lệch đó không đáng kể.
Có phải các nước gần xích đạo đứng bóng vào ngày xuân phân và thu phân?
Đúng, ở ngay xích đạo, mặt trời qua thiên đỉnh vào khoảng ngày xuân phân và thu phân, hai lần cách nhau nửa năm. Đi xa dần về phía chí tuyến, hai ngày ấy dịch về phía hạ chí ở bắc bán cầu hoặc đông chí ở nam bán cầu.