Uốn ống hút thành hình chữ L, đặt quả bóng bàn lên đầu ống hướng lên trời rồi thổi đều: quả bóng bay lên và lơ lửng trên luồng hơi, kể cả khi bạn hơi nghiêng ống nó vẫn bám theo chứ không rơi. Luồng hơi đẩy quả bóng lên chống lại trọng lực. Còn việc bóng không văng ra ngoài là nhờ luồng khí uốn theo bề mặt cong của quả bóng: khi bóng lệch sang một bên, dòng khí bám vào phía đó nhiều hơn, tạo ra lực kéo nó trở lại giữa luồng.
Thí nghiệm cần một ống hút và một quả bóng bàn, không có gì nguy hiểm. Phần thú vị là lời giải thích: rất nhiều nơi chỉ nói gọn "theo nguyên lý Bernoulli, khí chạy nhanh thì áp suất thấp", câu này không sai hẳn nhưng dễ dẫn đến hiểu lầm. Bài này hướng dẫn cách làm, giải thích đầy đủ hơn và gợi ý thêm hai thí nghiệm cùng họ.
Cách làm bóng lơ lửng
Chuẩn bị một ống hút nhựa có khớp gập, loại uống nước ngọt phổ biến, và một quả bóng bàn. Nếu không có bóng bàn, một viên bi xốp nhỏ cỡ đầu ngón cái cũng làm được, nhưng bóng bàn dễ thấy nhất. Mỗi người dùng một ống hút riêng.
- Gập ống hút ở khớp thành hình chữ L, đoạn ngắn hướng lên trên.
- Ngậm đầu dài của ống, giữ cho đoạn ngắn thẳng đứng. Có thể nhờ người khác giữ ống cho thẳng.
- Bắt đầu thổi nhẹ đều và lâu, giống như thổi để làm nguội thìa canh, không thổi giật cục.
- Trong khi thổi, đặt quả bóng lên ngay đầu ống. Bóng sẽ được đẩy lên vài phân và nhảy nhẹ trên luồng hơi.
- Điều chỉnh độ mạnh hơi thổi: mạnh quá thì bóng văng đi, nhẹ quá thì bóng rơi xuống. Tìm mức vừa phải là bóng lơ lửng ổn định.
- Khi đã giữ được bóng, nghiêng ống hút một chút sang bên trong lúc vẫn thổi đều. Quả bóng nghiêng theo và vẫn bám trên luồng hơi.
Lần đầu nhiều người thấy hụt hơi vì thổi mạnh quá. Mẹo là hít sâu một lần, thổi ra nhẹ và đều trong vài giây. Bóng không cần thổi mạnh để bay lên, quả bóng bàn rất nhẹ, chỉ vài gam. Nếu thấy chóng mặt thì dừng lại nghỉ, đó là dấu hiệu thở quá nhanh và sâu.
Thứ đẩy quả bóng lên: luồng khí và lực cản
Phần dễ hiểu trước. Hơi bạn thổi ra là một luồng khí chạy nhanh hướng lên. Khi luồng khí đó gặp quả bóng, nó phải chia ra đi vòng quanh bóng, và trong quá trình đó đẩy quả bóng lên trên. Lực này giống như lực bạn cảm thấy khi đưa bàn tay ra ngoài cửa sổ xe đang chạy: không khí chuyển động va vào vật và đẩy vật theo hướng của nó. Người ta gọi đó là lực cản khí động.
Quả bóng bay lên đến độ cao mà luồng khí ở đó vừa đủ mạnh để đỡ trọng lượng của nó. Càng xa đầu ống, luồng khí càng toả rộng ra và chậm lại, nên có một độ cao cân bằng: bóng lên cao hơn thì lực đỡ yếu đi, bóng tụt xuống; bóng xuống thấp hơn thì lực đỡ mạnh lên, bóng được đẩy lên. Vì vậy quả bóng nhảy lên xuống nhẹ quanh một độ cao chứ không bay thẳng lên trời.
Đến đây mới chỉ giải thích được vì sao bóng không rơi xuống. Câu hỏi khó hơn là vì sao bóng không trượt ra khỏi luồng khí sang một bên. Một quả bóng đặt trên vòi nước chảy lên cũng được đẩy lên, nhưng khi bị lệch sang bên, điều gì kéo nó trở về? Đây là chỗ những lời giải thích bắt đầu khác nhau.
Vì sao bóng không văng ra ngoài: luồng khí bám theo bề mặt cong
Khi quả bóng hơi lệch sang trái, phần luồng khí đi qua bên phải quả bóng lớn hơn phần bên trái. Luồng khí có xu hướng bám theo bề mặt cong mà nó chạm vào và uốn theo bề mặt đó, chứ không đi thẳng rồi tách ra ngay. Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng Coanda, theo tên kỹ sư người Romania Henri Coandă, người nghiên cứu nó trong thế kỷ hai mươi.
Để luồng khí uốn cong được quanh phía phải của quả bóng, phải có một lực kéo luồng khí về phía bóng. Theo định luật thứ ba của Newton, nếu bóng kéo luồng khí về phía nó thì luồng khí cũng kéo bóng về phía luồng khí. Kết quả là bóng bị kéo trở lại về phía giữa luồng. Nói theo ngôn ngữ áp suất: ở phía luồng khí bám nhiều, áp suất sát bề mặt bóng thấp hơn so với phía bên kia, và chênh lệch đó đẩy bóng về giữa.
Bạn có thể kiểm chứng ý tưởng uốn dòng khí bằng một cái thìa và vòi nước. Cầm lỏng cán thìa, để mặt lưng cong của thìa chạm nhẹ vào dòng nước chảy từ vòi. Thìa không bị đẩy ra mà bị hút vào trong dòng nước, vì nước bám theo bề mặt cong và kéo thìa vào. Đó là cùng một nguyên lý, chỉ là với nước, dễ nhìn hơn.
Nguyên lý Bernoulli: đúng ở đâu, bị nói quá ở đâu
Bernoulli nói gì. Nguyên lý do Daniel Bernoulli công bố ở thế kỷ mười tám mô tả mối liên hệ giữa tốc độ và áp suất dọc theo một dòng chảy: trong những điều kiện nhất định, khi chất lỏng hay chất khí chạy nhanh lên thì áp suất trong dòng giảm xuống. Đây là một kết quả đúng và quan trọng.
Chỗ bị nói quá. Câu "khí chạy nhanh thì áp suất thấp" thường bị áp dụng như thể bất cứ luồng khí nhanh nào cũng có áp suất thấp hơn không khí đứng yên xung quanh. Thực tế, luồng hơi bạn thổi ra từ ống hút, khi đã ra ngoài, có áp suất gần bằng áp suất không khí xung quanh. Nguyên lý Bernoulli áp dụng dọc theo một dòng chảy, không phải để so sánh tuỳ tiện hai vùng khí khác nhau.
Giải thích đầy đủ cần cả hai. Bóng lơ lửng ổn định là kết quả của lực cản đỡ bóng lên, cộng với việc luồng khí uốn cong quanh bề mặt bóng tạo ra chênh lệch áp suất sát bề mặt. Bernoulli giúp mô tả mối liên hệ tốc độ và áp suất trong luồng khí uốn cong đó, nhưng không phải là lời giải thích một câu cho mọi thứ.
Vì sao chuyện này quan trọng. Cùng kiểu giải thích đơn giản quá mức hay được dùng để nói về lực nâng của cánh máy bay, và giới giáo dục vật lý đã nhiều lần lưu ý rằng nó dễ gây hiểu lầm. Dạy trẻ rằng hiện tượng có nhiều mặt và cần nhiều ý để giải thích cho đúng là bài học giá trị hơn một câu thần chú.
Hai thí nghiệm cùng họ chỉ cần đồ trong nhà
Sau khi đã giữ được bóng lơ lửng, bạn có thể làm tiếp hai thí nghiệm nhỏ cùng chủ đề luồng khí. Cả hai đều dùng hơi thở, không cần thiết bị cắm điện.
| Thí nghiệm | Cách làm | Điều bất ngờ | Giải thích ngắn |
|---|---|---|---|
| Hai quả bóng bay treo cạnh nhau | Treo hai quả bóng bay bằng chỉ, cách nhau khoảng một gang tay, thổi mạnh vào khoảng giữa | Hai quả bóng chụm lại gần nhau thay vì bị thổi dạt ra | Luồng khí đi giữa hai bề mặt cong, uốn theo bề mặt và kéo hai quả bóng vào |
| Tờ giấy dưới môi | Cầm một dải giấy mỏng ngay dưới môi dưới, để đầu giấy rủ xuống, thổi ngang qua mặt trên | Dải giấy bay vểnh lên | Luồng khí bám theo mặt cong của tờ giấy và bị uốn xuống, giấy bị kéo lên |
| Thìa dưới vòi nước | Để mặt lưng của thìa chạm nhẹ vào dòng nước chảy | Thìa bị kéo vào dòng nước | Dòng nước bám theo bề mặt cong của thìa |
Với mỗi thí nghiệm, hãy hỏi trẻ dự đoán trước: thổi vào giữa hai quả bóng thì chúng sẽ dạt ra hay chụm vào? Phần lớn mọi người, kể cả người lớn, đoán là dạt ra. Khi kết quả ngược lại, đó là lúc trẻ thật sự muốn biết vì sao.
An toàn và vệ sinh
Thí nghiệm này an toàn, nhưng vẫn có vài điều cần nhớ khi làm với trẻ, nhất là khi cả nhà cùng tham gia và trẻ thích thổi thật lâu để giữ kỷ lục:
- Mỗi người một ống hút riêng, không dùng chung để tránh lây cảm cúm.
- Nhắc trẻ không thổi liên tục quá lâu. Thở ra mạnh và lâu nhiều lần liên tiếp có thể làm chóng mặt, hoa mắt; nghỉ vài nhịp thở bình thường giữa các lần.
- Không hít vào qua ống hút khi quả bóng đang ở đầu ống. Bóng bàn quá to để lọt vào ống, nhưng viên bi xốp nhỏ có thể bị hút vào miệng. Với trẻ nhỏ, chỉ dùng bóng bàn.
- Không dùng máy sấy tóc hay quạt điện cho trẻ tự làm biến thể bóng lơ lửng; bài này giữ thí nghiệm ở mức chỉ dùng hơi thở.
- Bóng bàn bị móp có thể ngâm vào nước ấm vừa phải cho phồng lại, người lớn làm phần này.
Nếu có nhiều trẻ, có thể tổ chức thử ai giữ bóng được lâu nhất, nhưng tốt hơn là cùng nhau đo xem bóng lơ lửng cao bao nhiêu khi thổi nhẹ và khi thổi mạnh, rồi vẽ lại. Như vậy trẻ học cách quan sát thay vì chỉ thi thổi.
Biến thí nghiệm thành một phép đo nhỏ
Để trẻ không chỉ thổi cho vui mà còn tập làm việc như một người nghiên cứu, bạn có thể biến thí nghiệm thành một phép đo đơn giản về mối quan hệ giữa sức thổi và độ cao của bóng. Cần thêm một tờ giấy dán lên tường làm thước và một người phụ ghi chép.
- Dán một tờ giấy trắng khổ lớn lên tường, kẻ các vạch cách nhau hai xăng-ti-mét bằng bút chì, đánh dấu vạch ngang với đầu ống hút làm mốc.
- Người thổi đứng sát tường, giữ ống hút thẳng đứng ngay trước tờ giấy.
- Thổi nhẹ nhất có thể mà bóng vẫn bay. Người phụ nhìn ngang và ghi lại vạch mà bóng lơ lửng quanh đó.
- Thổi mạnh hơn một chút, giữ đều, ghi lại vạch mới. Lặp lại với mức thổi mạnh hơn nữa.
- Đổi ống hút có đường kính lớn hơn, chẳng hạn ống hút trà sữa, làm lại ba mức thổi.
- So sánh kết quả: ống to hay ống nhỏ giữ bóng cao hơn với cùng cảm giác sức thổi, và bóng có ổn định hơn không.
Kết quả sẽ không đều tăm tắp, vì sức thổi của người khó giữ chính xác. Đây là bài học tốt về giới hạn của dụng cụ đo: người làm thí nghiệm thật thường thay hơi thở bằng nguồn khí có thể đo được. Ở nhà, ta chấp nhận sai số và chỉ nhìn xu hướng chung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bóng lơ lửng lại xoay tròn?
Luồng hơi thổi ra không hoàn toàn đều, và khi quả bóng lệch nhẹ khỏi tâm luồng khí, dòng khí đi qua hai bên không bằng nhau, tạo ra một mô-men làm bóng xoay. Xoay nhẹ là bình thường và không ảnh hưởng đến việc bóng lơ lửng.
Có thể làm bóng lơ lửng khi ống hút nghiêng nhiều không?
Có giới hạn. Với hơi thở, bóng thường bám được khi ống nghiêng vừa phải. Nghiêng quá nhiều thì thành phần lực đỡ theo phương thẳng đứng không đủ chống trọng lực, bóng rơi khỏi luồng khí. Thử dần từng chút để tìm giới hạn đó.
Ống hút giấy có dùng được không?
Được, nhưng ống hút giấy mềm đi khi ngậm lâu và không có khớp gập, nên khó giữ hình chữ L. Bạn có thể nối hai đoạn ống hút giấy bằng băng dính. Ống hút tre cứng và thẳng, dùng được nếu bạn giữ ống thẳng đứng và đặt bóng ngay trên đầu ống.
Hiệu ứng Coanda có phải là một định luật riêng không?
Không hẳn. Nó là tên gọi cho hiện tượng luồng chất lưu bám theo bề mặt cong, có thể giải thích bằng các định luật cơ bản của chuyển động chất lưu. Trong giới vật lý vẫn có những tranh luận về cách gọi tên và phạm vi dùng thuật ngữ này cho từng trường hợp cụ thể.
Thí nghiệm này hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng năm tuổi có thể thổi đủ đều để giữ bóng. Trẻ nhỏ hơn thường thổi giật, bóng văng đi, nhưng vẫn thích xem người lớn làm. Trẻ cuối tiểu học có thể làm thêm hai thí nghiệm cùng họ và tự giải thích.