Sprite là những chớp sáng màu đỏ, hình như con sứa hoặc chùm cà rốt treo ngược, xuất hiện cao phía trên các đám mây giông lớn, khoảng từ năm mươi đến chín mươi cây số so với mặt đất, và chỉ tồn tại vài phần nghìn đến vài chục phần nghìn giây. Chúng thường đi sau một tia sét đặc biệt mạnh từ mây xuống đất, và là một trong nhiều dạng "hiện tượng phát sáng thoáng qua" ở tầng cao khí quyển.
Sprite chỉ được ghi hình lần đầu năm 1989, dù phi công đã kể về chúng từ trước đó nhiều năm mà ít người tin. Ngày nay, người quan sát nghiệp dư với máy ảnh nhạy sáng đã chụp được sprite từ khoảng cách hàng trăm cây số. Bài này giải thích sprite là gì, vì sao có màu đỏ, chúng có họ hàng nào, và cách quan sát một cơn giông ở rất xa mà không đặt mình vào nguy hiểm.
Chuyện phát hiện: lời kể bị nghi ngờ và một cuốn băng tình cờ
Suốt nhiều thập kỷ, phi công bay đêm thỉnh thoảng kể về những ánh chớp lạ vọt lên phía trên mây giông, khác hẳn tia sét thông thường. Những lời kể này hiếm, khó kiểm chứng và thường bị xếp vào loại nhìn nhầm. Một số nhà vật lý từng dự đoán trên lý thuyết rằng điện trường của sét mạnh có thể gây phát sáng ở tầng cao, nhưng chưa ai có hình ảnh.
Năm 1989, một nhóm nghiên cứu ở Đại học Minnesota, Hoa Kỳ, khi thử một máy quay nhạy sáng vào ban đêm, đã tình cờ ghi được hai cột sáng vọt lên phía trên một cơn giông ở xa. Sau phát hiện đó, các chương trình quan sát từ mặt đất, từ máy bay và từ tàu con thoi lần lượt xác nhận: hiện tượng này xảy ra thường xuyên trên khắp thế giới, chỉ là quá ngắn và quá mờ để mắt người dễ thấy.
Câu chuyện này là ví dụ đẹp về cách khoa học xử lý lời kể kỳ lạ. Lời kể không đủ để chứng minh, nhưng cũng không đủ để bác bỏ. Thứ thay đổi kết luận là một bằng chứng có thể lặp lại, ở đây là hình ảnh ghi được nhiều lần, từ nhiều nơi, bởi nhiều nhóm độc lập.
Vì sao lại có chớp sáng ở độ cao năm mươi cây số
Bắt đầu từ một tia sét dương rất mạnh. Phần lớn sét từ mây xuống đất mang điện âm. Một số ít mang điện dương và thường chuyển một lượng điện tích rất lớn. Khi lượng điện tích ấy rời đám mây đột ngột, điện trường phía trên mây thay đổi mạnh.
Không khí loãng ở trên cao dễ bị đánh thủng hơn. Ở độ cao vài chục cây số, không khí loãng tới mức chỉ cần điện trường yếu hơn nhiều so với mặt đất đã đủ làm chất khí bị ion hoá và phát sáng. Điện trường tạm thời phía trên mây vượt ngưỡng ấy trong một khoảnh khắc, và sprite bùng lên.
Màu đỏ đến từ nitơ. Ánh sáng của sprite chủ yếu phát ra từ phân tử nitơ bị kích thích, cho màu đỏ ở phần trên. Phần râu bên dưới, gần mây hơn, có thể ngả sang màu lam tím. Đây là kiểu phát sáng gần với cực quang và đèn ống chứa khí hơn là ngọn lửa hay tia sét nóng rực.
Sprite lạnh, không phải sét. Tia sét thường nung nóng không khí tới hàng chục nghìn độ trong một kênh hẹp. Sprite là vùng phát sáng rộng lớn nhưng loãng và lạnh, giống ánh đèn neon hơn là tia lửa điện. Nó không đánh xuống mặt đất và không gây sấm.
Hình dạng phong phú. Người quan sát đặt tên theo hình: sprite cột như những que sáng thẳng đứng, sprite cà rốt có râu tua tủa, sprite hình sứa với tán rộng ở trên và hàng trăm tua phía dưới. Một tia sét có thể kích hoạt cả một cụm sprite trải rộng hàng chục cây số.
Họ hàng của sprite: những chớp sáng tầng cao khác
Sprite chỉ là thành viên được biết nhiều nhất. Các hiện tượng dưới đây cũng được ghi nhận, mức hiểu biết về từng loại khác nhau.
| Tên | Độ cao xấp xỉ | Hình dạng | Mức hiểu biết hiện nay |
|---|---|---|---|
| Sprite | Khoảng 50 – 90 km | Đỏ, hình cột, cà rốt, sứa | Cơ chế chính đã được giải thích khá rõ |
| Elves | Khoảng 90 km | Vòng sáng đỏ mỏng lan rộng như gợn sóng, chưa tới một phần nghìn giây | Liên hệ với xung điện từ của sét mạnh, đã hiểu ở mức cơ bản |
| Hào sáng (halo) tầng cao | Khoảng 70 – 85 km | Đĩa sáng mờ, thường xuất hiện ngay trước sprite | Đã ghi nhận nhiều, cơ chế gần với sprite |
| Blue jet | Từ đỉnh mây lên khoảng 40 – 50 km | Hình nón màu lam phóng lên | Ghi nhận ít hơn, cơ chế còn đang nghiên cứu |
| Gigantic jet | Từ đỉnh mây tới khoảng 70 – 90 km | Tia lớn nối đỉnh mây với tầng điện ly | Hiếm, nhiều câu hỏi chưa có lời giải thống nhất |
Các con số độ cao là khoảng phổ biến trong tài liệu, mỗi sự kiện có thể khác. Điều đáng nhớ là bầu khí quyển phía trên cơn giông không yên tĩnh như người ta từng nghĩ; nó là một phần của mạch điện toàn cầu nối mặt đất, mây và tầng điện ly, và các nhà khoa học vẫn đang lấp dần những chỗ trống trong bức tranh đó.
Vì sao các nhà khoa học quan tâm tới vài phần nghìn giây ánh sáng
Sprite trông như một chi tiết lạ của tự nhiên, nhưng sự tồn tại của nó đã thay đổi cách hình dung về khí quyển. Trước năm 1989, nhiều người coi khoảng không giữa đỉnh mây giông và tầng điện ly là vùng trung gian ít hoạt động về điện. Sprite, elves và các tia phóng lên cho thấy năng lượng từ sét được truyền lên rất cao, có thể làm thay đổi tạm thời tính chất của tầng điện ly, lớp khí bị ion hoá phản xạ sóng vô tuyến.
Vì vậy, nghiên cứu sprite gắn với những câu hỏi thực tế hơn: sét ảnh hưởng tới hoá học của tầng trung lưu ra sao, nhiễu sóng vô tuyến tần số rất thấp sinh ra thế nào, và mạch điện toàn cầu, dòng điện chạy giữa mặt đất và tầng điện ly duy trì nhờ hàng nghìn cơn giông mỗi lúc, vận hành chi tiết ra sao. Các trạm vũ trụ và vệ tinh đã được gắn thiết bị chuyên quan sát các chớp sáng tầng cao từ phía trên.
Điều đáng chú ý là người quan sát nghiệp dư đóng góp thật cho lĩnh vực này. Vì sprite xảy ra ngẫu nhiên khắp nơi, một mạng lưới nhiều người đặt máy quay hướng về các cơn giông xa ghi được nhiều sự kiện hơn hẳn số ít trạm chuyên nghiệp.
Cách quan sát sprite từ xa, an toàn
Bạn không thể thấy sprite khi đứng dưới cơn giông, vì chính đám mây che mất. Cách đúng là nhìn một cơn giông ở rất xa, qua bầu trời trong. Vài bước chuẩn bị:
- Chọn một đêm trời quang tại chỗ bạn đứng, trong khi ở phía chân trời có một cụm giông lớn cách xa từ khoảng một trăm tới vài trăm cây số. Mùa giông ở nước ta, nhìn từ cao nguyên hay ven biển về phía các cụm giông xa, là thời điểm có lý.
- Tìm chỗ tối, tầm nhìn thoáng về phía cơn giông, tránh ánh đèn thành phố. Vùng đồi cao ở Lâm Đồng hay ven biển vắng là gợi ý.
- Dùng máy ảnh hoặc điện thoại có chế độ quay video ban đêm, đặt trên chân máy, hướng vào khoảng trời phía trên đỉnh mây giông, không phải vào chính đám mây.
- Quay liên tục nhiều phút, rồi xem lại từng khung hình. Sprite chỉ hiện trong một hai khung, mắt thường gần như không kịp thấy.
- Ghi lại thời gian và hướng nhìn; nếu muốn kiểm chứng, đối chiếu với dữ liệu sét công khai của các mạng quan trắc.
Quy tắc an toàn không thể bỏ: nếu bạn nghe thấy tiếng sấm, cơn giông đã đủ gần để sét đánh tới chỗ bạn. Lúc đó dừng quan sát ngay, vào nhà kiên cố hoặc trong ô tô đóng kín cửa. Sprite đẹp nhất là từ những cơn giông xa đến mức không nghe tiếng sấm, chỉ thấy chớp nhấp nháy ở chân trời.
Xem lại video: thứ gì dễ bị nhầm là sprite
Khi tua lại hàng chục phút video đêm, bạn sẽ gặp nhiều chớp sáng không phải sprite. Mấy dấu hiệu dưới giúp loại trừ:
- Sét trong mây. Làm cả đám mây sáng trắng từ bên trong, nằm ngay tại đám mây chứ không ở khoảng trời phía trên.
- Sao băng. Là một vệt sáng chuyển động xéo qua khung hình, kéo dài qua nhiều khung, màu trắng xanh hoặc vàng, không gắn với cơn giông.
- Đèn máy bay, vệ tinh. Di chuyển đều, nhấp nháy theo chu kỳ hoặc sáng liên tục qua nhiều giây.
- Côn trùng, bụi gần ống kính. Đốm sáng nhoè to, bay lượn ngẫu nhiên do phản chiếu ánh đèn.
- Sprite thật. Đỏ, đứng yên, có cấu trúc dạng cột hoặc tua thẳng đứng, nằm trên đỉnh cơn giông, xuất hiện trong một đến vài khung rồi biến mất, thường ngay sau một chớp sét sáng ở phía dưới.
Khi nghi ngờ, so thời điểm với dữ liệu sét của khu vực nếu có, hoặc gửi đoạn video cho các nhóm quan sát thiên văn, khí tượng nghiệp dư để nhờ đánh giá. Ghi chú kỹ hướng nhìn, thời gian và vị trí đứng giúp người khác kiểm chứng.
Những hiểu lầm về sprite và sét tầng cao
"Sprite là vật thể bay lạ". Nhiều ảnh ánh sáng đỏ lạ trên trời đêm từng được đồn là vật thể lạ, nhưng sprite có hình dạng, độ cao, thời gian và mối liên hệ với sét rất nhất quán, được ghi nhận bởi hàng nghìn bức ảnh đối chiếu với dữ liệu sét.
"Sprite nguy hiểm cho máy bay". Máy bay thương mại bay ở khoảng mười cây số, thấp hơn nhiều so với vùng sprite. Mối nguy với máy bay là bản thân cơn giông, thứ mà các hãng bay luôn tìm cách vòng tránh.
"Chỉ thấy được từ không gian". Ảnh chụp từ trạm vũ trụ rất ấn tượng, nhưng phần lớn ảnh sprite hiện nay do người quan sát trên mặt đất ghi lại bằng máy ảnh nhạy sáng.
"Hiểu hết rồi". Sprite đã được giải thích ở mức cơ bản, nhưng các chi tiết như vì sao sprite có hình dạng cụ thể, vì sao có lúc xuất hiện lệch xa vị trí tia sét, hay cơ chế của các tia lớn nối với tầng điện ly vẫn đang được nghiên cứu, chưa có lời giải thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mắt thường có thấy sprite không?
Có thể, nhưng khó. Sprite rất mờ và chỉ kéo dài vài phần nghìn giây, mắt cần đã quen bóng tối và đang nhìn đúng chỗ. Người quan sát kể lại thường chỉ thấy một chớp đỏ thoáng qua phía trên cơn giông; máy ảnh cho hình rõ hơn nhiều.
Mỗi cơn giông có tạo ra sprite không?
Không. Sprite cần những tia sét dương đặc biệt mạnh, thường từ các hệ thống mây giông lớn, kéo dài. Một cơn giông nhỏ buổi chiều hiếm khi tạo sprite. Các cụm giông lớn về đêm trên biển hoặc đồng bằng rộng cho cơ hội cao hơn.
Sprite có gây ra sấm không?
Không. Sprite là vùng khí loãng phát sáng, không nung nóng không khí đột ngột như tia sét, nên không tạo sóng xung kích thành tiếng sấm. Tiếng sấm bạn nghe là từ tia sét bên dưới, và nếu nghe được thì cơn giông đã quá gần.
Vì sao sprite thường có màu đỏ chứ không trắng như sét?
Vì ánh sáng của sprite đến từ phân tử nitơ bị kích thích trong khí loãng, phát chủ yếu ở các vạch đỏ. Tia sét thì là kênh plasma rất nóng, phát gần như mọi màu cùng lúc nên trông trắng hoặc tím trắng.
Sprite có liên quan tới cực quang không?
Cùng là khí phát sáng ở tầng cao, cùng có màu do nitơ và oxy, nhưng nguồn năng lượng khác nhau. Cực quang do hạt mang điện từ gió Mặt Trời đi vào khí quyển ở vùng cực. Sprite do điện trường của sét bên dưới, có thể xảy ra ở mọi vĩ độ có giông.
Đứng cách cơn giông bao xa thì an toàn?
Không có con số tuyệt đối, nhưng quy tắc dễ nhớ là còn nghe thấy sấm thì chưa an toàn. Sét có thể đánh xa hơn mười cây số tính từ đám mây. Quan sát sprite nên làm với cơn giông ở xa tới mức tiếng sấm không vọng tới.