Vài phút sau khi mặt trời lặn, nếu quay lưng lại phía tây và nhìn về chân trời phía đông, bạn sẽ thấy một dải màu xanh xám đậm sát chân trời và ngay trên nó là một dải hồng phớt cam: dải dưới là bóng của chính Trái Đất in lên bầu khí quyển, dải trên được gọi là vành đai Sao Kim. Cả hai xuất hiện gần như mỗi chiều trời quang, nhưng rất ít người để ý vì mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía mặt trời lặn.
Lúc bình minh, cảnh ấy lặp lại ở phía tây. Bài này giải thích vì sao bầu khí quyển có thể "hứng" bóng Trái Đất, vì sao dải phía trên lại hồng, tên gọi vành đai Sao Kim từ đâu ra, xem vào lúc nào và ở chỗ nào của nước ta, và cả những vệt tia sáng hội tụ kỳ lạ đôi khi xuất hiện ở phía đông cùng lúc.
Thứ bạn thấy: hai dải màu nằm ngang, chầm chậm dâng lên
Ngay khi mặt trời vừa khuất, phía đông vẫn sáng, màu xanh nhạt. Vài phút sau, một dải màu lam xám bắt đầu hiện ra sát chân trời, mép trên của nó tương đối rõ, trải ngang suốt chiều rộng tầm nhìn. Phía trên mép ấy là một dải hồng ấm, rộng vài độ, nhạt dần lên trên thành màu xanh của bầu trời.
Theo thời gian, dải xanh xám dâng lên cao dần, dải hồng bị đẩy lên theo và mờ dần. Khoảng hai mươi tới ba mươi phút sau khi mặt trời lặn, mép trên của dải xám đã cao tới mức hoà vào bầu trời đang tối, ranh giới không còn nhận ra, dải hồng cũng tắt. Lúc này là chạng vạng thực sự.
Trên mặt biển phẳng, cảnh tượng rõ nhất: mép bóng như một đường cong rất lớn, đều đặn, chạy ngang chân trời. Ở đồng bằng rộng hay trên tầng cao nhìn ra xa, bạn cũng thấy được, chỉ là chân trời gồ ghề làm phần dưới khó nhận hơn. Nếu bầu trời phía đông có mây mỏng, đôi khi đỉnh mây vẫn hồng rực trong khi phần dưới đã chìm vào xanh xám, cho bạn thấy rõ ranh giới giữa vùng còn nắng và vùng đã nằm trong bóng.
Cơ chế: bóng của một hành tinh và ánh nắng hắt ngược
Mặt trời đã lặn với bạn, nhưng chưa lặn với lớp khí trên cao. Khi bạn đã ở trong bóng tối của Trái Đất, những lớp không khí cao vài cây số phía đông vẫn còn được nắng chiếu tới từ phía tây, vì chúng ở cao hơn. Bầu khí quyển phía đông vì vậy có phần dưới đã nằm trong bóng và phần trên còn nắng.
Dải xanh xám là phần không khí nằm trong bóng. Không khí trong bóng Trái Đất không nhận nắng trực tiếp, chỉ nhận ánh sáng tán xạ từ bầu trời, vốn có màu lam. Vì vậy nó trông xanh xám và tối hơn. Mép trên của dải chính là ranh giới bóng của hành tinh chiếu lên bầu khí quyển.
Dải hồng là không khí còn nắng, hắt ánh sáng về phía bạn. Ánh nắng chiếu tới lớp khí trên cao phía đông đã đi một quãng rất dài qua khí quyển lúc hoàng hôn, mất gần hết màu lam, chỉ còn đỏ cam. Một phần ánh sáng ấy bị tán xạ ngược trở lại về phía bạn. Khi trộn với màu lam của bầu trời, bạn thấy màu hồng.
Ranh giới không sắc vì Trái Đất có khí quyển. Nếu Trái Đất không có khí quyển, bóng sẽ có mép sắc. Thực tế ánh sáng bị khúc xạ, tán xạ khi đi sượt qua rìa khí quyển, nên mép bóng nhoè và màu chuyển từ từ. Chính lớp khí ấy cũng làm mặt trăng trong nguyệt thực toàn phần có màu đỏ đồng thay vì đen hẳn.
Diễn biến theo thời gian sau khi mặt trời lặn
Các mốc dưới đây là xấp xỉ cho vùng nhiệt đới như Việt Nam, nơi mặt trời lặn gần như thẳng đứng nên chạng vạng diễn ra nhanh hơn ở xứ lạnh.
| Thời điểm | Phía đông | Phía tây |
|---|---|---|
| Ngay khi mặt trời lặn | Trời xanh nhạt, có thể đã có ánh hồng mỏng sát chân trời | Ráng vàng cam mạnh nhất |
| Khoảng 5 – 10 phút sau | Dải xanh xám rõ dần sát chân trời, dải hồng nổi lên phía trên | Ráng chuyển đỏ, mây cao còn được chiếu sáng |
| Khoảng 10 – 20 phút sau | Dải xám dâng cao vài độ, dải hồng nhạt dần | Vùng sáng thu hẹp, có thể thấy sao Kim nếu đang ở phía tây |
| Khoảng 20 – 30 phút sau | Ranh giới hoà vào bầu trời tối, dải hồng tắt | Chạng vạng, sao sáng đầu tiên hiện ra |
Vì diễn biến nhanh, cách hay nhất là ra chỗ ngắm trước giờ mặt trời lặn chừng mười phút, xem hoàng hôn ở phía tây như thường lệ, rồi khi mặt trời vừa khuất thì quay người lại phía đông. Nhiều người ngắm hoàng hôn bỏ về đúng lúc phía sau lưng họ đẹp nhất.
Tên gọi "vành đai Sao Kim" từ đâu ra
Tên gọi này không liên quan tới hành tinh Sao Kim theo nghĩa vật lý. Nó bắt nguồn từ hình ảnh dải thắt lưng của nữ thần Venus trong thần thoại La Mã, chiếc đai được kể là có sức quyến rũ. Dải hồng mềm vắt ngang bầu trời phía đông được ví như chiếc đai ấy. Tiếng Anh gọi là Belt of Venus; trong tài liệu khoa học còn có tên cung phản hoàng hôn, để nhấn mạnh rằng nó nằm phía đối diện hoàng hôn.
Có một sự trùng hợp dễ gây nhầm: hành tinh Sao Kim, khi đang ở giai đoạn "sao hôm", lại xuất hiện ở phía tây sau hoàng hôn, tức là phía ngược lại với vành đai mang tên nó. Hai thứ không có quan hệ gì, nhưng cùng một buổi chiều, bạn có thể thấy cả hai: quay về phía tây tìm chấm sáng rực của hành tinh, quay về phía đông ngắm dải hồng mang tên nữ thần.
Trong tiếng Việt, tên gọi chưa thống nhất; có tài liệu dịch là vành đai Sao Kim, có nơi gọi là đai Vệ Nữ. Điều quan trọng là phân biệt nó với ráng chiều thông thường ở phía tây.
Ở Việt Nam, xem ở đâu cho rõ
Điều kiện tốt nhất là tầm nhìn thoáng về phía đông vào buổi chiều, càng phẳng càng tốt, không khí trong.
- Bãi biển hướng đông. Đà Nẵng, Quảng Ngãi, ven biển Gia Lai, Khánh Hòa: buổi chiều mặt trời lặn sau núi phía tây, còn phía đông là biển phẳng, nơi dải xám và dải hồng hiện rõ nhất trên mặt nước.
- Đồng bằng rộng. Cánh đồng lúa ở Đồng Tháp, An Giang hay vùng đồng bằng sông Hồng cho chân trời khá phẳng theo mọi hướng.
- Tầng cao trong thành phố. Từ tầng thượng nhìn về phía đông, dải bóng hiện trên đường chân trời của nhà cửa. Bụi mù đô thị đôi khi làm màu hồng đậm hơn nhưng mép bóng nhoè hơn.
- Đỉnh núi lúc bình minh. Trên đỉnh núi lúc sáng sớm, nhìn về phía tây, ngoài bóng Trái Đất bạn còn có thể thấy bóng hình tam giác của chính ngọn núi đổ dài trên biển mây hoặc lớp không khí mờ.
- Trên máy bay. Chuyến bay chiều, nhìn qua cửa sổ phía đông, bạn có thể thấy bóng Trái Đất như một dải tối trải dài trên tầng khí phía dưới đường chân trời.
Ngày có mây dày ở chân trời phía đông sẽ che mất cả hai dải. Những chiều sau mưa, không khí sạch, thường cho màu hồng tinh tế và ranh giới rõ nhất.
Một quan sát nhỏ: đo bóng Trái Đất dâng lên bằng ngón tay
Bạn có thể biến buổi ngắm chiều thành một phép đo đơn giản, không cần dụng cụ gì ngoài bàn tay và đồng hồ. Đây cũng là hoạt động hay cho trẻ em đi dạo biển cùng người lớn.
- Ghi giờ mặt trời lặn trong ngày theo ứng dụng thời tiết hoặc thiên văn.
- Khi mặt trời vừa khuất, quay về phía đông, duỗi thẳng tay, đặt ngón tay ngang chân trời. Bề ngang một ngón tay ở tầm tay duỗi thẳng xấp xỉ một hai độ.
- Cứ năm phút, đếm xem mép trên của dải xanh xám cao bao nhiêu ngón tay so với chân trời, ghi lại.
- Đồng thời ghi màu và độ rộng của dải hồng: rõ, nhạt hay đã tắt.
- Khi không còn phân biệt được mép bóng, ghi giờ đó lại. So sánh các buổi chiều khác nhau: sau mưa, ngày nhiều bụi, ngày có gió mạnh.
Sau vài buổi, bạn sẽ thấy dải bóng luôn dâng lên theo nhịp gần như đều, vì nó gắn với chuyển động quay của Trái Đất, còn thời điểm nó nhoè đi và độ đậm của dải hồng thì thay đổi theo độ trong của không khí. Đó là cách đơn giản để thấy rằng bầu trời lúc chạng vạng không phải phông nền ngẫu nhiên mà là hình chiếu của chính hành tinh mình đang đứng.
Tia sáng hội tụ ở phía đông: hiện tượng đi kèm hay bị bỏ qua
Có những chiều, khi mặt trời lặn sau những đám mây giông lẻ ở phía tây, bóng của mây và những khe nắng giữa chúng tạo ra các vệt sáng tối toả ra từ chỗ mặt trời. Đó là các tia nắng chiều, nhiều người đã thấy. Ít ai biết rằng cũng chính những vệt ấy vắt qua cả vòm trời và hội tụ lại ở phía đông, tại điểm đối nhật nằm dưới chân trời phía đông. Chúng được gọi là tia đối hoàng hôn.
Thực ra các tia này song song với nhau trong không gian, giống như đường ray tàu hoả. Chúng trông như toả ra ở phía tây và hội tụ ở phía đông chỉ vì hiệu ứng phối cảnh: những thứ song song đi xa dần thì trông như gặp nhau tại một điểm. Đứng ở giữa, bạn thấy chúng như những múi cam khổng lồ vắt qua bầu trời.
Khi tia đối hoàng hôn hiện cùng lúc với vành đai Sao Kim, bầu trời phía đông trở thành một bức tranh có những dải hồng và xanh xám xen kẽ, quy tụ về một điểm. Cảnh này hiếm và chỉ kéo dài vài phút, cần mây lẻ ở phía tây và trời trong ở phía đông cùng lúc, nên gặp được là nên đứng xem tới cuối.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bóng Trái Đất trông thẳng mà không cong?
Vì bạn chỉ thấy một đoạn rất nhỏ của mép bóng, nằm ngang chân trời. Mép bóng thực ra là một cung tròn rất lớn có tâm ở điểm đối nhật, nằm ngay dưới chân trời phía đông lúc hoàng hôn. Trên mặt biển rộng với góc nhìn rộng, bạn có thể nhận ra độ cong rất nhẹ.
Có thấy bóng Trái Đất trong thành phố nhiều bụi không?
Có, đôi khi còn rõ hơn, vì bụi và hạt trong không khí hắt ánh sáng nhiều hơn, làm màu hồng đậm. Nhưng mép bóng sẽ nhoè. Không khí sau mưa, ít bụi cho ranh giới rõ hơn nhưng màu hồng nhạt hơn.
Vành đai Sao Kim có xuất hiện lúc bình minh không?
Có, ở phía tây trước khi mặt trời mọc. Diễn biến ngược lại: dải xanh xám hạ dần xuống chân trời, dải hồng đi theo và sáng lên, rồi khi mặt trời nhô lên phía đông thì cả hai biến mất. Buổi sáng không khí thường trong hơn, cho cảnh rất sạch.
Chụp vành đai Sao Kim bằng điện thoại thế nào?
Hướng máy về phía đông, dùng ống kính thường hoặc góc rộng, giữ đường chân trời ở phần ba dưới khung. Tắt chế độ làm đẹp màu tự động nếu nó làm trời bị xanh quá. Ảnh ghép toàn cảnh cho thấy rõ dải màu chạy ngang suốt chân trời.
Bóng Trái Đất có liên quan tới nguyệt thực không?
Đó là cùng một cái bóng. Lúc hoàng hôn, bạn thấy bóng ấy in lên bầu khí quyển phía đông. Khi nguyệt thực, mặt trăng đi vào chính vùng bóng đó trong không gian. Màu đỏ đồng của mặt trăng lúc nguyệt thực đến từ ánh nắng đi sượt qua khí quyển Trái Đất.
Ở vĩ độ cao, vành đai Sao Kim có khác không?
Ở xứ lạnh, mặt trời lặn chéo với chân trời nên chạng vạng kéo dài hơn, dải bóng và dải hồng dâng lên chậm, có thể ngắm lâu hơn. Ở Việt Nam, mặt trời lặn gần thẳng đứng nên toàn bộ diễn ra trong khoảng nửa giờ, cần ra đúng lúc.