DieuKy.comĐiều Kỳ
Ánh sáng và bầu trời kỳ lạ

Vòng cầu vồng quanh bóng máy bay trên mây: hiện tượng glory và ghế nào dễ thấy

Vòng màu tròn quanh bóng máy bay trên mây gọi là glory, do giọt nước nhỏ hắt ánh sáng ngược về phía mặt trời. Vì sao nó bám theo ghế bạn ngồi và nên chọn ghế phía nào.

View from an airplane window seat over a white cloud deck, small circular rainbow rings surrounding the soft shadow of the aircraft, a passenger hand resting on the sill, no faces

Vòng màu tròn, nhỏ, đồng tâm bao quanh bóng máy bay trên mặt mây là hiện tượng glory: ánh nắng đi vào những giọt nước rất nhỏ trong mây rồi bị hắt ngược trở lại gần như đúng về phía mặt trời, tạo các vòng màu quanh điểm đối nhật. Điểm đối nhật là điểm trên bầu trời nằm đối diện hẳn mặt trời so với mắt bạn, cũng chính là chỗ bóng của bạn rơi.

Nhiều hành khách chụp được glory mà tưởng là cầu vồng tròn. Nó khác cầu vồng về kích thước, nguyên nhân và cả độ khó giải thích: phải tới thế kỷ XX, giới vật lý mới có lời giải thoả đáng. Bài này nói về những gì bạn thấy, vì sao vòng màu luôn ôm đúng chỗ ghế bạn ngồi, cách chọn ghế theo hướng bay và giờ bay, và người họ hàng nổi tiếng của nó trên núi là bóng ma Brocken.

Bạn đang thấy gì: vài vòng màu nhỏ, đỏ ở ngoài, ôm đúng một điểm

Glory thường gồm một đĩa sáng ở giữa và một tới vài vòng màu đồng tâm bao quanh. Mỗi vòng có viền đỏ ở phía ngoài, lam ở phía trong. Cả hệ thống nhỏ hơn cầu vồng rất nhiều: vòng thứ nhất thường chỉ rộng vài độ, nghĩa là bằng cỡ một vài đốt ngón tay khi bạn duỗi tay ra. Khi máy bay bay ngang qua những lớp mây khác nhau, các vòng phình ra, co lại, rõ lên rồi mờ đi.

Khi máy bay bay thấp, ngay trên mặt mây, bạn thấy bóng máy bay sắc nét nằm giữa vòng màu. Khi bay cao hơn nhiều so với lớp mây, bóng máy bay nhoè và mờ dần tới mức không còn nhận ra, nhưng vòng màu vẫn ở đó, vẫn tròn và vẫn ôm đúng một điểm. Lúc này glory trông như một bông hoa màu trôi trên mây, không còn gắn với hình gì.

Điểm ở tâm glory chính là bóng của mắt bạn. Nếu bạn ngồi ở hàng ghế giữa thân máy bay, tâm vòng màu nằm ở phần bóng của thân, chỗ tương ứng với ghế bạn ngồi. Hai hành khách ngồi xa nhau sẽ thấy hai glory, mỗi cái ôm đúng chỗ của mình. Đây là đặc điểm của mọi hiện tượng xếp quanh điểm đối nhật, và cũng là cách nhận ra glory thật trong ảnh.

Cơ chế: vì sao giọt nước lại hắt ánh sáng ngược về đúng phía mặt trời

Giọt nước trong mây nhỏ và gần như đều nhau. Mây giọt nước chứa hàng tỉ giọt, đường kính phổ biến chỉ cỡ phần trăm milimét. Khi các giọt trong một vùng có kích thước gần nhau, các vòng màu của chúng chồng khít lên nhau, nên glory rõ. Khi giọt lẫn nhiều cỡ, các vòng lệch nhau và xoá nhau thành một đĩa sáng nhoè.

Tia sáng hình học không giải thích được. Nếu coi ánh sáng là tia đi thẳng, bị khúc xạ và phản xạ trong giọt nước như với cầu vồng, ta không thu được một chùm hắt ngược đủ mạnh về đúng hướng nguồn sáng. Cầu vồng nằm ở góc khoảng 42 độ chứ không ở 0 độ. Vì vậy glory là một câu đố kéo dài với quang học cổ điển.

Sóng ánh sáng "trượt" trên bề mặt giọt. Lời giải hiện đại dùng lý thuyết tán xạ sóng của ánh sáng trên quả cầu nhỏ. Một cách hình dung được giới vật lý đưa ra: những tia sáng sượt qua mép giọt có thể đi một đoạn dọc bề mặt, chui vào trong, phản xạ rồi lại sượt ra ở mép bên kia, quay ngược về hướng cũ. Các đóng góp này giao thoa với nhau và tạo ra các vòng màu.

Giọt càng nhỏ, vòng càng to. Như mọi hiện tượng giao thoa, kích thước vòng tỉ lệ nghịch với cỡ giọt. Nhìn vòng glory phình ra hay co lại khi máy bay đi qua các đám mây khác nhau, bạn đang thấy kích thước giọt nước thay đổi từng vùng. Các nhà khí tượng đã dùng chính đặc điểm này để ước lượng cỡ giọt trong mây.

Chọn ghế cửa sổ để thấy glory trên các chuyến bay nội địa

Quy tắc cơ bản: glory nằm phía đối diện mặt trời. Bạn cần ngồi ở phía cửa sổ không bị nắng chiếu vào. Với các chuyến bay theo trục bắc nam như Hà Nội đi TP. Hồ Chí Minh, có thể ước lượng như bảng dưới; hướng thực tế còn phụ thuộc đường bay và mùa.

Chuyến bayBuổi sáng (mặt trời ở phía đông)Buổi chiều (mặt trời ở phía tây)
Bay về phía nam (Hà Nội đi TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng)Ghế bên phải, nhìn về phía tâyGhế bên trái, nhìn về phía đông
Bay về phía bắc (TP. Hồ Chí Minh đi Hà Nội)Ghế bên trái, nhìn về phía tâyGhế bên phải, nhìn về phía đông
Giữa trưaMặt trời cao, glory nằm gần như ngay bên dưới máy bay, khó thấy từ cửa sổNhư cột bên

Thời điểm thuận lợi nhất là khi máy bay đang lên hoặc đang xuống, bay ngay phía trên một lớp mây phẳng, vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn khi mặt trời còn thấp. Khi đó điểm đối nhật nằm thấp, gần với tầm nhìn qua cửa sổ. Hãy nhìn tìm bóng máy bay trên mây trước; thấy bóng là gần thấy glory. Nếu chưa thấy bóng, hãy tưởng tượng một đường thẳng từ mặt trời đi xuyên qua mắt bạn và cắm xuống mây, glory nằm ở đầu đường thẳng ấy.

Bóng ma Brocken: glory trên núi và cái bóng khổng lồ

Trên núi, khi mặt trời thấp sau lưng bạn và trước mặt là một màn sương hay biển mây, bóng của bạn đổ lên màn sương và có thể trông khổng lồ, mờ ảo, nhiều khi được bao quanh bởi chính các vòng màu glory. Hiện tượng này mang tên đỉnh Brocken ở vùng núi Harz của Đức, nơi sương mù dày đặc và người leo núi từ lâu đã mô tả những "bóng ma" khổng lồ cử động theo mình.

Cái bóng trông khổng lồ không phải vì nó to thật. Bóng của bạn trải dài qua cả chiều sâu màn sương, không rơi trên một mặt phẳng nào. Não không có điểm tựa để ước lượng khoảng cách, nên đoán rằng cái bóng ở rất xa, và một vật ở xa mà vẫn chiếm chừng ấy góc nhìn thì phải rất lớn. Thêm vào đó, khi sương chuyển động, bóng như đang bước đi, càng tăng cảm giác có một sinh vật đứng trong sương.

Glory cũng được ghi nhận ở những nơi xa hơn Trái Đất: dữ liệu từ một tàu thăm dò từng cho thấy một vòng màu kiểu glory trên mây của sao Kim, gợi ý rằng mây ở đó chứa các hạt hình cầu khá đồng đều. Một hiện tượng thấy được từ ghế máy bay hoá ra lại là công cụ để tìm hiểu mây của một hành tinh khác.

Glory kể gì về đám mây bên dưới bạn

Một chi tiết thú vị với người tò mò: glory chỉ xuất hiện trên mây chứa giọt nước lỏng. Khi máy bay bay trên một lớp mây mà nhiệt độ ở đó dưới không độ, việc vẫn thấy glory cho biết mây vẫn chứa giọt nước chưa đóng băng, gọi là nước quá lạnh. Giọt nước rất nhỏ và sạch có thể giữ trạng thái lỏng ở nhiệt độ thấp hơn điểm đóng băng khá nhiều, cho tới khi chạm vào một bề mặt hay một hạt nhân băng.

Nước quá lạnh là thứ ngành hàng không rất để ý, vì khi va vào thân máy bay, giọt nước đóng băng ngay lập tức. Máy bay hiện đại có hệ thống chống đóng băng và tổ bay được huấn luyện để xử lý, nên hành khách không cần lo. Nhưng hiểu chuyện này giúp bạn thấy glory không chỉ là cảnh đẹp mà còn là một "dụng cụ đo" tự nhiên: vòng màu cho biết pha của nước, còn kích thước vòng cho biết cỡ giọt.

Ngược lại, nếu bạn bay trên một lớp mây trắng mà không thấy glory dù đã nhìn đúng chỗ, có thể lớp mây ấy chứa băng hoặc giọt quá lẫn cỡ. Một lần bay, bạn có thể thấy glory xuất hiện rồi biến mất nhiều lần, tương ứng với từng vùng mây khác nhau mà máy bay lướt qua.

Glory khác gì cầu vồng mây và hào quang trong tranh

Vì đều là vòng màu, glory hay bị gọi lẫn với nhiều thứ khác. Mấy điểm dưới đây giúp phân biệt:

  • Kích thước. Glory nhỏ, chỉ vài độ. Cầu vồng mây và cầu vồng trắng là cung lớn, bán kính khoảng 40 độ, nằm xa hơn quanh cùng một tâm. Hai thứ có thể xuất hiện cùng lúc, glory ở giữa, cung trắng bao ngoài.
  • Cơ chế. Cầu vồng mây vẫn giải thích được bằng tia sáng khúc xạ và phản xạ. Glory cần đến lý thuyết sóng.
  • Tâm. Cả hai đều có tâm ở điểm đối nhật, nên cùng bám theo bóng của bạn. Khác với quầng, vốn có tâm ở chính mặt trời hoặc mặt trăng.
  • Hình tượng trong nghệ thuật. Vòng sáng quanh đầu trong tranh cổ là quy ước biểu tượng của hội hoạ, không mô tả một hiện tượng quang học cụ thể. Có người cho rằng việc nhìn thấy bóng mình có vòng sáng trên núi có thể đã góp phần vào hình tượng ấy, nhưng đó là suy đoán, chưa có bằng chứng lịch sử chắc chắn.
  • Ai thấy được. Mỗi người chỉ thấy glory quanh bóng của chính mình. Người đứng cạnh bạn thấy bóng của bạn nhưng không có vòng màu quanh đó, mà thấy vòng màu quanh bóng của họ.

Chụp glory từ cửa sổ máy bay cho rõ

Glory thường chỉ hiện vài chục giây khi máy bay lướt qua một vùng mây thích hợp. Chuẩn bị trước giúp bạn không bỏ lỡ:

  1. Chọn ghế cửa sổ phía không có nắng theo bảng ở trên, và lau nhẹ kính bằng khăn khô nếu được.
  2. Tắt đèn flash, áp ống kính điện thoại sát kính cửa sổ để giảm phản chiếu từ trong khoang.
  3. Hướng máy theo đường từ mặt trời qua mắt bạn xuống mây, tìm bóng máy bay hoặc điểm sáng có vòng màu.
  4. Giảm phơi sáng một chút vì mặt mây rất sáng, vòng màu sẽ nổi lên rõ hơn.
  5. Quay video ngắn thay vì chỉ chụp một tấm, để ghi lại cảnh vòng màu co giãn khi máy bay qua các vùng mây.

Tuân thủ hướng dẫn của tổ bay về thiết bị điện tử trong lúc cất cánh và hạ cánh. Những pha đẹp nhất thường đến ngay sau khi máy bay ổn định độ cao trên lớp mây đầu tiên hoặc khi bắt đầu hạ độ cao.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao glory luôn bao quanh bóng máy bay mà không ở chỗ khác?

Glory là ánh sáng hắt ngược gần đúng về phía mặt trời, nên mắt bạn chỉ nhận được nó từ vùng mây nằm đối diện mặt trời, tức quanh bóng của bạn. Máy bay chở bạn nên bóng máy bay luôn ở gần đó.

Đi máy bay nhiều có hay thấy glory không?

Khá thường nếu bạn biết tìm: ngồi đúng phía, nhìn khi máy bay bay ngay trên lớp mây giọt nước và mặt trời không quá cao. Người hay ngồi cửa sổ và có thói quen nhìn ra ngoài thường gặp nhiều lần mỗi năm.

Glory có xuất hiện trên mây băng không?

Gần như không. Glory cần giọt nước hình cầu, khá đều nhau. Mây băng chứa tinh thể nhiều cạnh, cho các hiện tượng khác như quầng hay mặt trời giả. Glory vì vậy hay gặp trên mây tích, mây tầng tích phẳng ở độ cao thấp và trung bình.

Bóng ma Brocken có thấy được ở Việt Nam không?

Có thể, ở những điểm săn mây trên núi khi mặt trời mọc hoặc lặn sau lưng bạn và màn sương ở phía trước, dưới tầm mắt. Bạn cần đứng ở chỗ có nắng, sương phải đủ dày. Hãy đứng an toàn, không ra sát mép vực.

Glory có nguy hiểm khi nhìn không?

Không. Glory nằm phía đối diện mặt trời, nên khi nhìn nó bạn đang quay lưng lại nguồn sáng. Đây là một trong những hiện tượng quang học trên trời an toàn nhất để quan sát lâu, chỉ cần tránh lóa do mặt mây quá sáng.

Vì sao có khi chỉ thấy đĩa sáng mà không thấy vòng màu?

Khi giọt nước trong mây có nhiều kích cỡ, mỗi cỡ cho vòng màu ở vị trí khác nhau, chồng lên nhau và trộn thành một đĩa sáng trắng. Vòng màu rõ cần một vùng mây có giọt đều nhau, thường là mây mới hình thành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138