DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác của tai, tay và cơ thể

Yanny hay Laurel: vì sao cùng một đoạn âm thanh mỗi người nghe một từ

Đoạn âm Yanny hay Laurel từng chia đôi người nghe năm 2018. Vì sao tần số, loa, tuổi tác và điều bạn đang nghĩ quyết định từ mà tai nghe được.

Two friends on a cafe terrace in Hanoi sharing one pair of earbuds, each holding a blank phone, heads tilted in disagreement, faces turned away, street blurred behind

Yanny hay Laurel là một đoạn ghi âm ngắn lan truyền trên mạng xã hội tháng 5 năm 2018, trong đó một nửa người nghe khẳng định nghe thấy "Yanny", nửa còn lại chắc chắn nghe "Laurel", và hai phe đều không hiểu sao phe kia lại nghe sai. Thực ra không ai sai: đoạn âm thanh chứa thông tin của cả hai, và tai cùng não mỗi người chọn một cách khác nhau.

Bài này giải thích vì sao một đoạn âm có thể lưỡng nghĩa, các yếu tố quyết định bạn nghe ra từ nào, từ loa, tần số đến tuổi tác và điều bạn đang chờ đợi, cùng những hiện tượng họ hàng như nghe nhầm lời bài hát, "từ ma" trong âm thanh lặp lại và lời nói sóng sin. Nếu bạn lo ngại về thính lực của mình, việc kiểm tra cần do cơ sở y tế thực hiện, bài này chỉ bàn về tri giác.

Chuyện gì đã xảy ra năm 2018

Theo những gì được nhiều báo chí kể lại, đoạn âm gốc là bản ghi phát âm từ "laurel" trên một trang từ điển trực tuyến. Một học sinh trung học ở Mỹ ghi lại khi bản ghi phát ra từ loa máy tính, và trong lớp, các bạn tranh cãi xem đó là "Yanny" hay "Laurel". Đoạn ghi lan sang mạng xã hội, rồi chỉ trong vài ngày trở thành chủ đề toàn cầu, gợi nhớ đến cuộc tranh luận về chiếc váy đổi màu vài năm trước đó.

Điều làm hiện tượng này lạ là sự chắc chắn của mỗi bên. Người nghe "Laurel" không thấy chút "Yanny" nào, và ngược lại. Một số người cho biết nghe lần này ra từ này, lần sau ra từ kia, nhất là khi đổi thiết bị phát hoặc đổi âm lượng.

Các nhà khoa học âm học và ngôn ngữ học nhanh chóng vào cuộc. Họ phân tích phổ tần số của đoạn ghi và chỉ ra rằng nó chứa năng lượng ở những vùng tần số có thể gợi lên cả hai từ. Đây không phải trò đùa có hai bản ghi trộn lẫn mà là một bản ghi chất lượng thấp, trong đó các đặc điểm âm học của hai từ vô tình chồng lên nhau.

Từ góc nhìn khoa học, Yanny hay Laurel không phải phát hiện mới. Nó là một minh hoạ đặc biệt dễ lan truyền cho điều các nhà nghiên cứu tri giác lời nói đã biết từ lâu: âm thanh ta nghe là kết quả diễn giải, và khi tín hiệu mơ hồ, mỗi người có thể diễn giải khác.

Vì sao cùng một đoạn âm lại thành hai từ

Hai từ chiếm hai vùng tần số khác nhau. Phân tích cho thấy phần âm thanh gợi lên "Laurel" nằm nhiều ở vùng tần số thấp hơn, còn phần gợi lên "Yanny" nằm ở vùng cao hơn. Đoạn ghi chứa cả hai, mạnh yếu gần ngang nhau.

Tai và não chọn vùng mình chú ý. Người nào bắt được vùng cao rõ hơn thì nghiêng về "Yanny"; người nào nghe vùng thấp rõ hơn thì nghiêng về "Laurel". Lựa chọn ấy diễn ra trước khi ta ý thức, nên ta chỉ nhận về một từ duy nhất.

Thiết bị phát thay đổi cán cân. Loa điện thoại nhỏ thường phát kém âm trầm, tai nghe tốt thì phát đủ dải. Đổi thiết bị là đổi tỷ lệ giữa hai vùng tần số, vì vậy nhiều người nghe ra từ khác khi đổi loa.

Tuổi tác có thể góp phần. Khả năng nghe tần số cao thường giảm dần theo tuổi. Một số nhà khoa học cho rằng điều này khiến người lớn tuổi nghiêng về "Laurel" nhiều hơn, nhưng đây là xu hướng gợi ý, không phải quy luật cho từng người.

Chỉnh tần số thì ai cũng đổi phe. Khi các nhà nghiên cứu lọc bớt vùng cao, gần như ai cũng nghe "Laurel"; lọc bớt vùng thấp thì "Yanny" lộ ra. Điều này xác nhận rằng cả hai từ thực sự có trong đoạn ghi.

Điều bạn đang nghĩ cũng quyết định điều bạn nghe

Năm 2020, một đoạn âm khác từ một món đồ chơi biết nói lan truyền với tên gọi đại ý là "kim xanh hay cơn bão ý tưởng". Đặc điểm của nó là: nếu bạn nghĩ đến một cụm từ trước khi bấm nghe, bạn sẽ nghe ra cụm đó; nghĩ cụm kia, bạn nghe cụm kia. Khác với Yanny hay Laurel phụ thuộc nhiều vào tần số và thiết bị, đoạn này cho thấy sức mạnh của kỳ vọng.

Hiện tượng này được giới nghiên cứu gọi là ảnh hưởng từ trên xuống: kiến thức và kỳ vọng của não định hình cách nó diễn giải tín hiệu vào. Khi tín hiệu rõ ràng, kỳ vọng ít tác dụng. Khi tín hiệu mơ hồ, như bản ghi kém chất lượng, kỳ vọng có thể quyết định gần như toàn bộ kết quả.

Ví dụ cổ điển hơn là lời nói sóng sin, được Robert Remez và cộng sự mô tả năm 1981. Lời nói được giản lược thành vài âm huýt sáo đơn giản. Người nghe lần đầu thường chỉ nghe thấy tiếng huýt kỳ quặc. Nhưng sau khi được cho biết đó là lời nói, hoặc nghe bản gốc một lần, họ bỗng hiểu được câu chữ, và từ đó không thể "nghe lại" thành tiếng huýt nữa.

Điều này có ý nghĩa thực tế: khi ai đó nói trước cho bạn nội dung của một đoạn âm mờ, bạn gần như chắc sẽ nghe ra nội dung đó. Đó là lý do khi nghe các đoạn ghi âm khó nghe được chia sẻ kèm phụ đề, bạn nên dè dặt với phụ đề ấy.

Những hiện tượng họ hàng trong đời sống

Yanny hay Laurel chỉ là phiên bản nổi tiếng nhất của một họ hiện tượng mà ai cũng từng gặp:

  • Nghe nhầm lời bài hát: gần như ai cũng từng hát sai một câu suốt nhiều năm vì nghe nhầm. Tiếng Anh có hẳn một từ cho hiện tượng này là "mondegreen". Lời hát có nhạc nền, phát âm kéo dài, nên não phải đoán nhiều và đoán theo những từ quen thuộc.
  • Từ ma trong âm thanh lặp: nhà tâm lý học âm nhạc Diana Deutsch tạo ra các đoạn âm gồm vài âm tiết lặp đi lặp lại. Người nghe dần nghe thấy những từ, cụm từ không có trong đoạn âm, và mỗi người nghe ra những từ khác nhau.
  • Tiếng gọi tên trong tiếng ồn: giữa tiếng quạt, tiếng mưa hay tiếng nước chảy, nhiều người có lúc tưởng như nghe ai gọi tên mình. Não liên tục dò tìm những âm thanh quan trọng và đôi khi "tìm thấy" khi chúng không có.
  • Tin nhắn thoại mờ: tin nhắn thoại ghi trong chỗ ồn có thể khiến hai người nghe ra hai con số hay hai địa điểm khác nhau. Với thông tin quan trọng, nên hỏi lại bằng chữ.
  • Nghe giọng nói trong âm thanh phát ngược: những câu chuyện về "thông điệp ẩn" khi phát ngược băng nhạc phần lớn là não tìm khuôn mẫu quen trong âm thanh vô nghĩa, cộng thêm sức gợi ý của người kể.

Điểm chung: não không thụ động thu âm mà luôn tìm khuôn mẫu có nghĩa. Năng lực ấy giúp ta hiểu lời nói trong điều kiện khó khăn, nhưng cũng khiến ta nghe ra điều không có khi tín hiệu mơ hồ.

Tự thử khám phá âm thanh lưỡng nghĩa

Bạn có thể biến hiện tượng này thành một buổi tìm hiểu nhỏ với bạn bè hoặc học sinh, không cần thiết bị đặc biệt:

  1. Tìm các đoạn minh hoạ âm thanh lưỡng nghĩa do các trường đại học hoặc nhà nghiên cứu công bố, ưu tiên nguồn có giải thích khoa học kèm theo.
  2. Cho mỗi người nghe riêng bằng tai nghe, ghi lại từ mình nghe được lên giấy trước khi thảo luận, để không ai bị ảnh hưởng bởi người khác.
  3. Nghe lại bằng loa điện thoại, rồi bằng tai nghe chụp tai. Ghi xem có ai đổi đáp án không.
  4. Thử chỉnh âm lượng nhỏ và lớn vừa phải; không vặn quá to để bảo vệ tai.
  5. Trước lần nghe cuối, nói to một trong hai đáp án rồi mới bấm phát. Xem gợi ý có làm nhiều người đổi phe không.
  6. Thảo luận: ai nghe gì, thiết bị nào, có gợi ý hay không. Nhấn mạnh rằng không ai nghe sai.

Với học sinh, buổi thử này là cách tốt để dạy rằng hai người có thể trải nghiệm khác nhau từ cùng một dữ liệu, và cách giải quyết bất đồng là kiểm tra điều kiện, không phải cãi xem ai đúng. Nếu ai đó thấy mình luôn khó nghe các âm cao hoặc nghe kém hơn người khác ở nhiều tình huống, nên đi kiểm tra thính lực ở cơ sở y tế thay vì tự kết luận từ một đoạn âm trên mạng.

Yanny hay Laurel và chiếc váy đổi màu: giống và khác

Hai hiện tượng lan truyền này hay được so sánh với nhau. Bảng dưới tóm tắt điểm giống và khác:

Khía cạnhYanny hay LaurelChiếc váy đổi màu
Giác quanThính giácThị giác
Nguồn mơ hồBản ghi chất lượng thấp chứa đặc điểm của hai từẢnh chụp không rõ điều kiện ánh sáng
Yếu tố cá nhânVùng tần số nghe rõ, thiết bị, tuổi tác, kỳ vọngGiả định của não về nguồn sáng chiếu lên váy
Có thay đổi được khôngThường đổi được khi đổi loa hay lọc tần sốÍt người đổi được, dù một số người thấy đổi theo thời điểm
Bài học chungTri giác là diễn giải, không phải bản ghi trung thựcMàu ta thấy là kết quả não tự bù trừ ánh sáng, mỗi người bù một kiểu

Điểm khác đáng chú ý là Yanny hay Laurel dễ "lật" hơn, vì tần số là thứ có thể chỉnh trực tiếp. Còn với chiếc váy, giả định về ánh sáng nằm sâu trong cách não xử lý màu, khó thay đổi theo ý muốn. Cả hai đều là lời nhắc rằng khi hai người tranh cãi về điều mình "rõ ràng" thấy hoặc nghe, rất có thể cả hai đều đang thành thật.

Câu hỏi thường gặp

Đoạn âm Yanny hay Laurel thực ra nói từ gì?

Theo những gì được báo chí và các nhà phân tích kể lại, bản ghi gốc là phát âm của từ "laurel" trên một trang từ điển trực tuyến. Do chất lượng ghi kém, các đặc điểm âm học vô tình gợi lên cả từ "Yanny" ở vùng tần số cao.

Vì sao đổi loa lại nghe ra từ khác?

Mỗi thiết bị phát các vùng tần số khác nhau. Loa điện thoại nhỏ thường phát kém âm trầm, làm phần gợi "Yanny" nổi bật hơn; tai nghe tốt phát đủ dải, có thể làm phần gợi "Laurel" rõ hơn.

Nghe ra Laurel có phải là tai kém không?

Không thể kết luận như vậy. Nhiều yếu tố như thiết bị, âm lượng, sự chú ý và kỳ vọng đều ảnh hưởng. Khả năng nghe tần số cao giảm theo tuổi có thể góp phần, nhưng muốn biết thính lực cần kiểm tra tại cơ sở y tế.

Vì sao nghĩ trước một từ thì nghe ra từ đó?

Khi tín hiệu âm thanh mơ hồ, não dựa nhiều vào kỳ vọng để diễn giải. Đây gọi là ảnh hưởng từ trên xuống. Với tín hiệu rõ ràng, kỳ vọng ít tác dụng hơn.

Nghe nhầm lời bài hát có liên quan đến hiện tượng này không?

Có. Lời hát có nhạc nền và phát âm kéo dài nên mơ hồ hơn lời nói thường, não phải đoán nhiều và hay đoán theo những từ quen thuộc. Đó là cùng cơ chế diễn giải khiến người ta nghe Yanny hoặc Laurel.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138