DieuKy.comĐiều Kỳ
Lịch sử ảo thuật và những lần vạch trần

Cách kiểm chứng tuyên bố siêu nhiên: phép thử mù, tiêu chí đặt trước, bài học Randi

Sáu bước kiểm chứng một khả năng siêu nhiên mà người tuyên bố cũng đồng ý là công bằng: tiêu chí đặt trước, phép thử mù, tính xác suất, và bài học từ James Randi.

Ten identical plastic cups upside down in a row on a school table in Can Tho, one hand hovering above, blindfolded student seen from behind, bright classroom daylight

Kiểm chứng một tuyên bố siêu nhiên không phải là tranh cãi xem nó có thật không, mà là cùng người tuyên bố thiết kế một phép thử mà cả hai bên đồng ý là công bằng, trong đó kết quả không thể đến từ tín hiệu ngầm, trùng hợp hay mánh khoé. Ba thành phần không thể thiếu: tiêu chí thành công được viết ra trước, điều kiện mù để người được thử không nhận được thông tin từ bên ngoài, và phép tính xác suất để biết kết quả bao nhiêu thì vượt khỏi may rủi.

Bài này tổng hợp những bài học mà lịch sử vạch trần đã để lại, từ ngựa Hans thông minh đến bàn xoay của Faraday, rồi ghép thành một quy trình bạn có thể dùng, cùng câu chuyện về James Randi, ảo thuật gia đã treo giải một triệu đô la suốt gần hai mươi năm cho bất kỳ ai chứng minh được khả năng siêu nhiên trong điều kiện kiểm soát.

Vì sao cảm giác chắc chắn chưa phải bằng chứng

Người kể về một điều kỳ lạ thường mở đầu bằng câu: chính mắt mình thấy. Điều đó đúng, và chính là điểm cần bàn: thấy tận mắt là trải nghiệm thật, nhưng chưa phải bằng chứng cho lời giải thích mình gán cho nó. Người ngồi quanh bàn xoay thật sự thấy bàn chuyển động và thật sự không cảm thấy mình đẩy. Người hỏi ngựa Hans thật sự thấy nó gõ đúng. Hai trải nghiệm đều thật; lời giải thích siêu nhiên thì sai.

Có ba lý do chính khiến trải nghiệm đánh lừa ta. Một là tín hiệu ngầm: thông tin rò rỉ qua nét mặt, giọng nói, cử động mà không ai cố ý truyền. Hai là trí nhớ chọn lọc: lần đúng được nhớ và kể lại, lần sai bị quên hoặc được giải thích đi. Ba là xác suất bị đánh giá thấp: những trùng hợp nghe có vẻ không thể, như mơ thấy người quen rồi hôm sau nhận tin họ, xảy ra thường hơn ta nghĩ khi tính trên hàng triệu người, hàng nghìn đêm.

Phép thử tốt là phép thử chặn được cả ba. Nó không xúc phạm người tuyên bố; ngược lại, nó là cơ hội duy nhất để một khả năng thật được công nhận.

Sáu bước thiết kế một phép thử công bằng

Quy trình dưới đây tổng hợp từ cách làm của Pfungst với ngựa Hans, Faraday với bàn xoay, và các phép thử có kiểm soát về sau. Bạn có thể dùng nó cho bất kỳ khả năng nào được tuyên bố, từ cảm nhận nước dưới đất đến đoán lá bài.

  1. Viết rõ tuyên bố bằng một câu kiểm được. Không phải người này có năng lượng đặc biệt, mà là: người này chỉ ra được cốc nào trong mười cốc úp có chứa nước, đúng ít nhất tám trong mười lần.
  2. Để người tuyên bố đồng ý điều kiện trước khi thử. Hỏi: trong điều kiện nào thì khả năng của bạn hoạt động tốt? Ánh sáng, thời gian, số người có mặt. Ghi lại. Điều này tránh việc sau khi thất bại mới nói điều kiện không phù hợp.
  3. Đặt tiêu chí thành công bằng con số, viết ra và ký trước. Bao nhiêu lần đúng thì coi là thành công, bao nhiêu thì coi là không vượt may rủi.
  4. Làm mù. Người sắp xếp cốc không có mặt trong phòng khi thử. Người có mặt không biết đáp án. Vị trí được chọn ngẫu nhiên bằng cách bốc thăm hoặc gieo xúc xắc, không do ai tự chọn.
  5. Ghi lại toàn bộ, không chỉ lần đúng. Mỗi lượt được ghi kết quả ngay trong lúc làm, có người thứ hai xác nhận.
  6. So với tiêu chí đã ký, không đổi tiêu chí sau khi xem kết quả. Nếu chưa đạt, có thể đề nghị làm lại với cùng điều kiện, không phải điều kiện mới được bổ sung.

Bước hai thường bị bỏ qua nhưng lại quan trọng nhất về mặt con người. Một phép thử mà người tuyên bố đã đồng ý là công bằng biến cuộc tranh luận thành cuộc hợp tác.

Tính xác suất: bao nhiêu lần đúng thì vượt khỏi may rủi

Ví dụ giả định với phép thử mười cốc, một cốc có nước. Nếu chỉ đoán mò, mỗi lượt có một phần mười cơ hội đúng. Bảng dưới cho biết khả năng đạt được số lần đúng nhất định trong mười lượt chỉ nhờ may mắn.

Số lần đúng trên 10 lượtXác suất đạt được nhờ đoán mò (gần đúng)Nhận xét
Ít nhất 1Khoảng 65%Rất dễ xảy ra, không chứng minh gì
Ít nhất 2Khoảng 26%Cứ bốn người thử thì một người đạt, vẫn là may rủi
Ít nhất 3Khoảng 7%Hiếm nhưng vẫn gặp nếu nhiều người cùng thử
Ít nhất 5Khoảng 0,16%Đáng chú ý, nên thử lại để xác nhận
Ít nhất 8Khoảng 4 phần 10 triệuGần như không thể do may rủi

Bảng cho thấy vì sao tiêu chí phải đặt trước: ba lần đúng trên mười nghe có vẻ ấn tượng gấp ba lần mức trung bình, nhưng cứ khoảng mười bốn người đoán mò thì có một người đạt được. Nếu một trăm người cùng thử và chỉ người đạt được kể lại, câu chuyện nghe như phép màu.

James Randi và giải thưởng một triệu đô la

James Randi (1928–2020), ảo thuật gia người Canada sống ở Mỹ, là người kế thừa nổi bật nhất của truyền thống Houdini ở nửa sau thế kỷ 20. Năm 1964, ông treo giải một nghìn đô la cho bất kỳ ai chứng minh được khả năng siêu nhiên trong điều kiện kiểm soát. Về sau, quỹ mang tên ông nâng giải lên một triệu đô la, duy trì cho đến năm 2015.

Cách làm của Randi là áp dụng đúng các bước nêu trên. Người dự thi tự nêu khả năng của mình, cùng thương lượng điều kiện thử, ký thoả thuận về tiêu chí thành công. Có một vòng sơ khảo trước khi vào vòng chính. Trong suốt thời gian giải thưởng tồn tại, hàng trăm người đã đăng ký, nhiều người thật lòng tin vào khả năng của mình. Không ai vượt qua vòng sơ khảo.

Một điểm đáng ghi nhận là nhiều người thất bại không phải kẻ lừa đảo. Họ tin thật, và chỉ trong phép thử mù họ mới thấy kết quả của mình không khác đoán mò. Với một số người, đó là trải nghiệm khó khăn. Randi đôi khi bị phê bình vì giọng điệu gay gắt, nhưng thiết kế phép thử của ông thì được thừa nhận rộng rãi là công bằng.

Dự án Alpha: khi chính nhà nghiên cứu cần được bảo vệ

Chuyện gì xảy ra. Từ năm 1979, Randi gửi hai chàng trai trẻ biết ảo thuật đến một phòng thí nghiệm nghiên cứu hiện tượng siêu linh tại một trường đại học ở Mỹ. Hai người tự nhận có khả năng uốn kim loại bằng ý nghĩ, làm chuyển động vật.

Kết quả. Trong gần hai năm, các nhà nghiên cứu ghi nhận nhiều hiện tượng được cho là thật. Randi đã gửi thư trước cho phòng thí nghiệm, đề xuất cách kiểm soát chặt hơn, nhưng phần lớn không được áp dụng. Năm 1983, ông công bố rằng toàn bộ là ảo thuật.

Bài học. Nhà khoa học được đào tạo để nghiên cứu tự nhiên, vốn không cố tình đánh lừa họ. Khi đối tượng nghiên cứu có thể là người biết mánh khoé, cần có người hiểu ảo thuật tham gia thiết kế phép thử. Đây chính là ý tưởng Houdini từng theo đuổi trong hội đồng năm 1924.

Tranh luận đạo đức. Dự án bị một số người phê bình vì đánh lừa các nhà nghiên cứu thật lòng. Người ủng hộ cho rằng nó buộc lĩnh vực này siết chặt phương pháp. Cả hai quan điểm đều đáng được nghe.

Những lỗ hổng hay gặp khi tự làm phép thử

Người biết đáp án vẫn ở trong phòng. Đây là lỗi phổ biến nhất, chính là lỗi của hội đồng xem ngựa Hans. Dù người đó hứa giữ im lặng, hơi thở, ánh mắt vẫn có thể truyền thông tin. Người sắp đặt phải ra khỏi phòng hoặc ở sau màn che.

Chọn vị trí bằng tay thay vì ngẫu nhiên. Con người chọn ngẫu nhiên rất kém: hay tránh các vị trí đầu và cuối, tránh lặp lại. Người đoán có kinh nghiệm có thể khai thác các thói quen này. Dùng xúc xắc, bốc thăm hoặc ứng dụng tạo số ngẫu nhiên.

Dấu vết vật lý. Cốc có nước nặng hơn, có thể đọng hơi, để lại vệt ướt trên bàn, phát tiếng khác khi đặt xuống. Phép thử tốt phải loại trừ những manh mối thông thường này, ví dụ cốc không nước cũng được đặt một vật nặng tương đương.

Dừng lại khi đang thuận lợi. Nếu người thử được phép dừng lúc nào muốn, họ có thể vô tình dừng ngay sau một chuỗi đúng. Số lượt phải được định sẵn từ đầu.

Tính lại sau khi xem kết quả. Bỏ đi các lượt đầu vì chưa quen, bỏ các lượt cuối vì mệt, rồi tính phần còn lại. Mỗi lần bỏ đều nghe hợp lý, nhưng gộp lại thì biến may rủi thành thành công.

Giữ thái độ đúng khi kiểm chứng

Mục đích của phép thử không phải là làm người khác bẽ mặt. Phần lớn người tuyên bố có khả năng đặc biệt tin thật vào điều đó, và nhiều người dựa vào nó cho ý nghĩa cuộc sống, sinh kế, hoặc mối liên hệ với người thân đã mất. Khi đề nghị kiểm chứng, hãy nói rõ bạn cởi mở với cả hai kết quả và sẽ công nhận nếu tiêu chí đạt.

Cũng nên phân biệt rõ giữa tuyên bố về hiện tượng kiểm được và niềm tin tôn giáo, triết lý sống. Phép thử chỉ dùng cho những tuyên bố cụ thể, đo được, như đoán đúng cốc có nước, nhìn thấy vật sau màn che. Những niềm tin về ý nghĩa cuộc đời không thuộc phạm vi này, và đem chúng ra thử là vừa sai phương pháp vừa thiếu tôn trọng.

Cuối cùng, hãy áp dụng cùng tiêu chuẩn cho chính mình. Nếu bạn tin một mẹo tiết kiệm điện, một loại thực phẩm thần kỳ, một quy luật may rủi trong cuộc sống, những câu hỏi về tiêu chí đặt trước, điều kiện mù và xác suất cũng áp dụng y như vậy. Tư duy kiểm chứng có giá trị nhất khi ta dùng nó cho niềm tin của chính mình.

Câu hỏi thường gặp

Phép thử mù và mù đôi khác nhau thế nào?

Trong phép thử mù, người được thử không biết đáp án. Trong phép thử mù đôi, cả người được thử lẫn người trực tiếp làm việc với họ đều không biết, để không ai vô tình truyền tín hiệu. Với các tuyên bố siêu nhiên, mù đôi gần như luôn cần thiết vì bài học ngựa Hans.

Nếu ai đó vượt qua phép thử thì sao?

Khi đó cần lặp lại phép thử, tốt nhất do một nhóm độc lập, với cùng điều kiện. Một kết quả đơn lẻ có thể là may mắn hiếm gặp hoặc có lỗ hổng chưa thấy. Nếu kết quả lặp lại được nhiều lần, đó sẽ là một phát hiện lớn cần được nghiên cứu nghiêm túc.

Giải thưởng của Randi có công bằng không?

Phần lớn ý kiến cho rằng thiết kế phép thử là công bằng vì người dự thi tự đồng ý điều kiện trước. Một số người phê bình cho rằng quy trình đăng ký phức tạp và không khí đối đầu khiến những người có uy tín ngại tham gia. Đây là tranh luận về cách tổ chức, không phải về phương pháp mù.

Làm sao giải thích chuyện mơ thấy người quen rồi nhận tin về họ?

Hãy tính số giấc mơ có người quen trong một năm của một người, nhân với số người trong một thành phố. Trùng hợp kiểu này gần như chắc chắn xảy ra với ai đó mỗi ngày. Người gặp trùng hợp sẽ nhớ và kể, hàng nghìn giấc mơ không trùng thì không ai nhắc.

Có thể dùng quy trình này trong lớp học không?

Rất phù hợp. Giáo viên có thể cho học sinh thử đoán mặt đồng xu sau tấm che, ghi kết quả cả lớp, rồi so với xác suất. Học sinh sẽ thấy vài bạn đạt kết quả cao chỉ nhờ may mắn, và hiểu vì sao cần tiêu chí đặt trước. Không chấm điểm hay xếp hạng các em theo kết quả đoán.

Kiểm chứng có làm mất đi sự kỳ diệu của thế giới không?

Ngược lại, nhiều người thấy điều được giải thích còn kỳ diệu hơn: một con ngựa đọc được cử động người tinh tế đến mức hội đồng khoa học không thấy, một bàn tay đẩy bàn mà não không ghi nhận. Danh mục này kể những điều kỳ lạ như vậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138