Cỗ máy Người Thổ là một chiếc tủ gỗ có hình nhân mặc trang phục Ottoman ngồi phía sau bàn cờ, ra mắt năm 1770 và được quảng bá là máy tự chơi cờ. Thực chất, bên trong tủ có một người chơi cờ giỏi ngồi khuất, điều khiển cánh tay hình nhân bằng cơ cấu tay đòn. Mánh khoé nằm ở chỗ chiếc tủ được thiết kế để người xem tin rằng họ đã nhìn thấu toàn bộ bên trong và không còn chỗ cho người.
Cỗ máy đi khắp châu Âu rồi sang Mỹ, tồn tại 84 năm cho đến khi cháy rụi năm 1854. Trong suốt thời gian đó, nhiều người viết sách, viết báo đoán bí mật của nó, có người đúng, có người sai một cách đáng học hỏi. Bài này đi qua lịch sử, cách hoạt động, và điều câu chuyện nói về sự chú ý và niềm tin của con người.
Ra đời ở cung điện Schönbrunn năm 1770
Người tạo ra cỗ máy là Wolfgang von Kempelen, một viên chức kiêm kỹ sư phục vụ triều đình Áo dưới thời Nữ hoàng Maria Theresa. Theo những gì được kể lại, Kempelen được mời xem một màn ảo thuật ở cung điện và sau đó hứa sẽ làm ra một thứ còn đáng kinh ngạc hơn. Sáu tháng sau, ông giới thiệu chiếc tủ gỗ dài khoảng một mét hai, phía sau là hình nhân mặc áo choàng, đội khăn xếp, tay cầm tẩu. Thời đó người châu Âu hay gắn hình ảnh phương Đông với sự bí ẩn, nên hình nhân được tạo theo kiểu đó, từ đây có tên gọi Người Thổ.
Cần nhớ rằng thế kỷ 18 là thời kỳ hoàng kim của máy tự động: búp bê biết viết, chim biết hót, vịt cơ khí biết ăn. Những cỗ máy này là thật, nhưng chúng chỉ lặp lại một chuỗi động tác định sẵn. Điều khiến Người Thổ gây chấn động là nó dường như phản ứng với từng nước đi của đối thủ, tức là dường như biết suy nghĩ. Kempelen cũng khá thành thật theo cách riêng: ông thường gọi nó là một ảo giác được làm khéo, và không mấy hào hứng khi bị ép đưa đi trình diễn khắp nơi.
Hành trình 84 năm: những dấu mốc có ghi chép
Lịch sử cỗ máy có nhiều giai thoại được thêm thắt về sau. Dưới đây là những mốc các nhà nghiên cứu lịch sử ảo thuật thường coi là đáng tin.
- 1770: ra mắt tại triều đình Vienna.
- 1783–1784: lưu diễn châu Âu, trong đó có Paris và London. Ở Paris, nó được cho là đã gặp Benjamin Franklin, khi ấy là đại sứ Mỹ tại Pháp.
- 1804: Kempelen qua đời. Cỗ máy về sau được Johann Nepomuk Mälzel mua lại, một người làm nhạc cụ cơ khí, cũng là người gắn tên với chiếc máy đánh nhịp mà người học nhạc dùng đến nay.
- 1809: theo nhiều tài liệu, nó đấu với Napoleon tại Schönbrunn. Giai thoại kể Napoleon cố tình đi sai luật để thử và hình nhân gạt quân khỏi bàn; chi tiết này có nhiều dị bản.
- 1826: Mälzel đưa cỗ máy sang Mỹ, trình diễn ở nhiều thành phố.
- 1836: nhà văn Edgar Allan Poe đăng bài phân tích lập luận rằng có người bên trong.
- 1838: Mälzel mất trên một chuyến tàu biển. Cỗ máy qua tay người khác rồi được đưa vào một bảo tàng ở Philadelphia.
- 1854: bảo tàng cháy, cỗ máy bị thiêu huỷ. Vài năm sau, con trai của người chủ cuối cùng công bố loạt bài giải thích cách nó hoạt động.
Chú ý rằng bí mật chỉ được công bố đầy đủ sau khi cỗ máy không còn. Trong suốt thời gian hoạt động, người xem chỉ có thể đoán.
Cách một buổi trình diễn diễn ra và vì sao nó thuyết phục
Phần đáng học nhất của Người Thổ không nằm ở cơ khí mà ở kịch bản trình diễn. Người điều khiển buổi diễn đi theo một trình tự gần như cố định, mỗi bước nhằm xoá một mối nghi.
- Mở lần lượt từng cánh cửa tủ, không mở cùng lúc. Phía trước bên trái là khoang đầy bánh răng, đòn bẩy; người dẫn chương trình còn soi nến phía sau để khán giả thấy ánh sáng xuyên qua. Người ngồi bên trong lúc đó đã trượt sang phần khoang khác.
- Mở ngăn kéo dài phía dưới, bên trong có bộ quân cờ và một chiếc gối. Ngăn kéo này thực ra không chạy hết chiều sâu của tủ, phần phía sau được người ngồi bên trong tận dụng.
- Vén áo hình nhân, cho thấy thân nó cũng là máy móc. Đến đây khán giả có cảm giác đã nhìn thấy mọi ngóc ngách.
- Lên dây cót bằng một chiếc chìa to, tạo tiếng tách tách như máy đồng hồ. Tiếng động này vừa tạo không khí vừa che bớt tiếng động thật bên trong.
- Đặt một chiếc hộp nhỏ bí ẩn lên bàn cạnh tủ, thỉnh thoảng người dẫn nhìn vào nó như đang kiểm tra. Hộp này hầu như không có tác dụng gì ngoài việc kéo sự chú ý ra khỏi chiếc tủ.
- Bắt đầu ván cờ. Người bên trong theo dõi nước đi nhờ các quân cờ có gắn nam châm: khi một quân được đặt lên ô nào, miếng kim loại nhỏ treo dưới ô đó bị hút lên, và điều khiển tay hình nhân bằng một cơ cấu tay đòn kiểu pantograph.
Mỗi bước đều trả lời trước một câu khán giả sắp hỏi. Đây chính là nguyên lý mà người làm ảo thuật ngày nay vẫn dùng: dập tắt nghi ngờ trước khi nó kịp thành câu hỏi.
Ai đoán đúng, ai đoán sai — và vì sao người đoán sai cũng đáng đọc
Trong 84 năm, có nhiều cuốn sách và bài báo đưa ra giả thuyết. Một số người cho rằng một đứa trẻ hoặc một người rất nhỏ con ngồi bên trong. Một số khác cho rằng người điều khiển đứng ngoài dùng nam châm. Cũng có người tin thật rằng đây là một bộ máy biết suy nghĩ. Người đoán gần đúng nhất là những ai để ý rằng thứ tự mở cửa luôn giống nhau, và rằng không bao giờ toàn bộ tủ được mở cùng một lúc.
Bài phân tích năm 1836 của Edgar Allan Poe thường được nhắc như một mẫu lập luận suy diễn. Poe đúng ở kết luận chính là có người bên trong, và ông có một lý lẽ hay: một cỗ máy thật sẽ không bao giờ thua, trong khi Người Thổ thỉnh thoảng thua. Nhưng ông cũng sai ở vài chi tiết, chẳng hạn đoán người bên trong nằm trong thân hình nhân. Đọc Poe, bạn thấy một điều quen thuộc: lập luận đúng hướng vẫn có thể đi kèm chi tiết sai, và người đọc dễ tin cả gói khi thấy kết luận đúng.
Một điều thú vị nữa: những người điều khiển bên trong qua các thời kỳ là các kỳ thủ thật sự giỏi của châu Âu, có người về sau để lại tên tuổi trong lịch sử cờ vua. Chiếc tủ không chỉ là mánh khoé sân khấu, nó còn là nơi những kỳ thủ tài năng kiếm sống trong bóng tối.
Kempelen không chỉ là người làm mánh: chiếc máy biết nói
Sẽ là bất công nếu chỉ nhớ Kempelen như người tạo ra một màn lừa. Ông là kỹ sư thật, từng tham gia thiết kế công trình thuỷ lợi, cầu phao và máy móc cho triều đình. Song song với Người Thổ, ông dành nhiều năm làm một thứ hoàn toàn không gian lận: chiếc máy mô phỏng giọng nói người, gồm ống thổi đóng vai phổi, một lưỡi gà rung đóng vai dây thanh, và một khoang da mềm mà người vận hành dùng tay bóp để tạo các nguyên âm, phụ âm.
Năm 1791, ông xuất bản một cuốn sách mô tả chi tiết cơ chế phát âm của con người và cách chiếc máy bắt chước nó. Các nhà nghiên cứu ngữ âm về sau coi đây là một trong những công trình đầu tiên về tổng hợp tiếng nói bằng máy. Máy chỉ nói được từ và câu ngắn, giọng như trẻ nhỏ, nhưng nó là thật, ai muốn cũng có thể mở ra xem.
Hai cỗ máy của cùng một người cho thấy một sự đối lập đáng suy ngẫm. Chiếc máy nói làm được ít hơn nhưng chịu được mọi sự soi xét; Người Thổ dường như làm được nhiều hơn nhưng chỉ khi không ai được nhìn vào trong. Khi gặp một sản phẩm hay một tuyên bố gây kinh ngạc, câu hỏi nên đặt ra là nó thuộc loại nào trong hai loại này.
Người Thổ và máy chơi cờ thật khác nhau ở đâu
Câu chuyện Người Thổ thường được nhắc lại mỗi khi người ta bàn về trí tuệ nhân tạo. So sánh dưới đây giúp tách chuyện lịch sử lừa thị giác khỏi chuyện máy tính chơi cờ thật sự.
| Tiêu chí | Cỗ máy Người Thổ (1770) | Máy tính chơi cờ hiện đại |
|---|---|---|
| Ai ra quyết định | Một kỳ thủ người thật ngồi trong tủ | Chương trình tính toán trên phần cứng |
| Có thể thua không | Có, khi gặp đối thủ mạnh hơn người bên trong | Có, nhưng các chương trình mạnh hiện nay vượt xa kỳ thủ hàng đầu |
| Cách thuyết phục người xem | Trình tự mở cửa, tiếng máy, chiếc hộp đánh lạc hướng | Có thể kiểm tra bằng mã nguồn, chạy lại, đấu thử hàng nghìn ván |
| Bí mật được giữ bằng gì | Không ai được xem bên trong lúc đang chơi | Không cần giữ bí mật để chứng minh nó chơi được |
| Ý nghĩa lịch sử | Một trong những màn lừa thị giác bằng cơ khí nổi tiếng nhất | Mốc năm 1997 khi một máy thắng nhà vô địch thế giới trong một trận đấu |
Điểm khác căn bản: thứ thật thì chịu được kiểm tra lặp lại, thứ giả cần được che chắn khỏi kiểm tra. Đây là phép thử dùng được cho mọi tuyên bố kỳ lạ.
Người Thổ dạy gì về sự chú ý và niềm tin
Thấy một phần, tưởng đã thấy hết. Mở từng cửa một khiến người xem ghép các phần đã thấy thành một hình ảnh trọn vẹn trong đầu, dù thực tế chưa lúc nào toàn bộ tủ trống cùng lúc.
Tiếng động và đạo cụ thừa làm việc của chúng. Chiếc chìa lên dây cót và chiếc hộp nhỏ không có chức năng kỹ thuật, nhưng có chức năng tâm lý: làm khán giả nghĩ về máy móc, không nghĩ về con người.
Người tạo ra không cần nói dối trực tiếp. Kempelen hiếm khi khẳng định nó tự suy nghĩ; ông để khán giả tự kết luận. Lời giải thích mà người ta tự nghĩ ra thường được tin hơn lời người khác nói.
Danh tiếng của người thua làm tăng uy tín. Mỗi lần một nhân vật nổi tiếng thua cuộc, câu chuyện về cỗ máy lại thêm sức nặng, dù điều đó chỉ chứng minh người ngồi bên trong chơi giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người ngồi bên trong cỗ máy Người Thổ?
Qua các thời kỳ có nhiều kỳ thủ khác nhau, được thuê theo từng đợt lưu diễn. Một số tên tuổi được các nhà sử học cờ vua xác định khá chắc, nhưng danh sách đầy đủ không còn. Họ đều là người chơi giỏi, đủ sức thắng phần lớn khán giả đến thử.
Cỗ máy Người Thổ có còn tồn tại không?
Không. Nó bị thiêu huỷ trong vụ cháy bảo tàng ở Philadelphia năm 1854. Cuối thế kỷ 20 có người dựng lại bản sao dựa trên các mô tả lịch sử, nhưng bản gốc đã mất hẳn.
Người Thổ có thật sự đấu với Napoleon không?
Nhiều tài liệu ghi nhận ván đấu năm 1809, nhưng các chi tiết như Napoleon cố ý đi sai hay số ván đã chơi có nhiều dị bản khác nhau. Khi kể lại, nên nói rõ đây là giai thoại có nguồn gốc lịch sử nhưng chi tiết chưa chắc chắn.
Vì sao các nhà khoa học thời đó không vạch trần được ngay?
Họ không được phép mở tủ trong lúc chơi, và mọi lần mở đều theo trình tự do người trình diễn kiểm soát. Không có quyền kiểm tra theo cách của mình thì người thông minh mấy cũng chỉ đoán được, không chứng minh được.
Câu chuyện này liên quan gì đến trí tuệ nhân tạo ngày nay?
Nó hay được dùng làm lời nhắc khi có sản phẩm được quảng bá là máy tự làm, nhưng thực chất có người làm thay phía sau. Cách kiểm vẫn giống năm 1770: đòi được kiểm tra trong điều kiện do mình đặt ra, không do người bán đặt ra.
Có nên kể chuyện Người Thổ cho trẻ em không?
Rất nên, vì câu chuyện có đủ cơ khí, cờ vua, lịch sử và một bài học về cách quan sát. Bạn có thể cùng trẻ vẽ lại chiếc tủ và đoán người ngồi ở đâu trước khi kể bí mật, để trẻ tự trải nghiệm cảm giác bị dẫn dắt.