DieuKy.comĐiều Kỳ
Lịch sử ảo thuật và những lần vạch trần

Robert-Houdin: người thợ đồng hồ trở thành cha đẻ của ảo thuật hiện đại

Jean-Eugène Robert-Houdin đưa ảo thuật từ hội chợ lên sân khấu sang trọng, chế máy tự động, dùng điện từ, và từng được Pháp cử sang Algérie năm 1856.

Watchmaker workbench in Ha Noi old quarter, hands with tweezers adjusting tiny brass gears of an open pocket watch, magnifying lamp, warm amber light, macro shot

Jean-Eugène Robert-Houdin (1805–1871) được giới ảo thuật gọi là cha đẻ của ảo thuật hiện đại vì ông đổi hẳn hình ảnh của nghề: từ người làm trò ở hội chợ mặc áo choàng sao, xưng là có phép, thành nghệ sĩ mặc lễ phục đứng trong nhà hát nhỏ sang trọng, trình diễn những tiết mục được dàn dựng như một vở kịch. Ông vốn là thợ đồng hồ, và chính tay nghề cơ khí cùng hiểu biết về điện từ mới mẻ thời đó làm nên những tiết mục khiến khán giả Paris kinh ngạc.

Bài này kể sự nghiệp của ông, những tiết mục tiêu biểu và nguyên lý phía sau, chuyến đi Algérie năm 1856 thường được kể như một giai thoại, cùng mối quan hệ trớ trêu với Houdini, người lấy tên ông làm nghệ danh rồi về sau lại viết sách công kích ông.

Từ tiệm đồng hồ ở Blois đến nhà hát ở Paris

Robert-Houdin sinh năm 1805 ở Blois, một thị trấn bên sông Loire, con một người thợ đồng hồ. Ông học nghề của cha, và theo hồi ký của chính ông, bước ngoặt đến khi ông định mua sách về đồng hồ nhưng người bán gói nhầm một cuốn sách dạy ảo thuật. Chi tiết này nghe như truyện, và các nhà nghiên cứu lưu ý rằng hồi ký của ông có nhiều đoạn được tô vẽ, nên nên đọc nó như lời kể của một nghệ sĩ hơn là tài liệu chính xác.

Điều chắc chắn hơn là ông dành nhiều năm làm máy tự động: búp bê biết viết, biết vẽ, chú hề nhào lộn, đồng hồ bí ẩn có kim chạy mà không thấy bộ máy. Những cỗ máy này được trưng bày ở các triển lãm công nghiệp Paris và đem lại cho ông danh tiếng lẫn tiền để mở nhà hát riêng.

Năm 1845, ông mở một nhà hát nhỏ khoảng hai trăm chỗ ở khu Palais-Royal, Paris, đặt tên là những buổi tối kỳ ảo. Sân khấu được trang trí như một phòng khách thời thượng, không có bàn phủ khăn dài chạm đất vốn là nơi giấu đồ quen thuộc của ảo thuật hội chợ. Ông mặc lễ phục như khán giả, nói năng lịch thiệp, và trình bày tiết mục như một người khách mời dí dỏm chứ không như phù thuỷ.

Vì sao gọi ông là cha đẻ của ảo thuật hiện đại

Danh hiệu này không phải vì ông phát minh ra ảo thuật, mà vì ông đặt ra những chuẩn mực mà nghề này theo đến nay.

  • Trang phục và phong thái: người làm ảo thuật mặc như khán giả, đứng ngang hàng với họ. Ý tưởng này về sau thành hình ảnh quen thuộc của ảo thuật gia trong bộ lễ phục.
  • Sân khấu sạch: bỏ bàn phủ khăn dài, dùng bàn chân mảnh trông như không giấu được gì. Bí mật chuyển vào cơ khí và kỹ năng.
  • Khoa học làm đạo cụ: dùng điện từ, cơ khí chính xác, những thứ khán giả thời đó chưa biết đến, nên không ai nghĩ ra lời giải.
  • Kịch bản và lời dẫn: mỗi tiết mục có câu chuyện riêng. Câu nổi tiếng thường được gán cho ông là: ảo thuật gia là một diễn viên đóng vai người có phép.
  • Không tự nhận có phép thật: ông trình bày như nghệ thuật giải trí, khác hẳn những người làm trò thời trước tự xưng có quyền năng.
  • Ghi chép lại nghề: các cuốn sách về sau của ông giải thích nguyên lý của nhiều kỹ thuật, trở thành tài liệu nền cho thế hệ sau.

Ở danh sách trên, điểm thứ năm là điểm quan trọng nhất với chủ đề của danh mục này: Robert-Houdin là ví dụ sớm về một ảo thuật gia tách rõ nghệ thuật đánh lừa với tuyên bố siêu nhiên.

Ba tiết mục tiêu biểu và nguyên lý phía sau

Những tiết mục dưới đây đã được nhiều tài liệu lịch sử ảo thuật mô tả công khai từ lâu, không phải bí mật nghề của nghệ sĩ đang diễn. Bảng chỉ nêu nguyên lý chung.

Tiết mụcKhán giả thấy gìNguyên lý được ghi nhận
Treo người bằng hơi ê-te (1847)Con trai ông hít một lọ ê-te rồi nằm ngang lơ lửng, chỉ tựa khuỷu tay lên một cây gậyKhung thép giấu dưới áo nối với cây gậy. Ê-te là chất mới được dùng gây mê, đang là đề tài nóng, nên được đưa vào làm câu chuyện đánh lạc hướng
Thị giác thứ haiNgười con bịt mắt gọi đúng tên đồ vật khán giả đưa cho chaMột hệ thống mật mã bằng lời dẫn và cách đặt câu hỏi, luyện kỹ đến mức nghe như câu hỏi bình thường
Chiếc rương nặng nhẹMột đứa trẻ nhấc được chiếc rương, rồi một người lực lưỡng không nhấc nổiNam châm điện giấu dưới sàn, bật tắt từ hậu trường. Thời đó khán giả gần như chưa ai biết điện từ

Cả ba tiết mục có một điểm chung: bí mật nằm ở thứ khán giả chưa biết, và câu chuyện kể kèm theo dẫn họ đi theo một hướng giải thích khác. Đây là cặp đôi kỹ thuật cộng câu chuyện mà ảo thuật sân khấu đến nay vẫn dùng.

Máy tự động và chiếc đồng hồ bí ẩn: kỹ thuật đi trước tiết mục

Trước khi nổi tiếng trên sân khấu, Robert-Houdin được biết đến ở Paris như một người làm máy tự động tài hoa. Máy tự động là những hình nhân cơ khí chạy bằng lò xo, bánh răng và các đĩa cam, mỗi đĩa cam có đường viền được mài sao cho khi quay, nó đẩy một cần gạt theo đúng chuyển động mong muốn: nâng tay, xoay đầu, nhấc bút. Muốn hình nhân vẽ một bức tranh, người thợ phải mài đường viền của nhiều đĩa cam phối hợp với nhau, công việc đòi hỏi kiên nhẫn hàng tháng trời.

Một sản phẩm nổi tiếng của ông là chiếc đồng hồ bí ẩn: mặt đồng hồ bằng thuỷ tinh trong suốt, kim vẫn chạy đúng giờ mà nhìn mãi không thấy bộ máy đâu. Nguyên lý đã được giải thích công khai từ lâu: mặt kính thật ra gồm hai lớp, một lớp xoay rất chậm nhờ bộ máy giấu trong chân đế, và kim được gắn vào lớp kính đó. Mắt người không phân biệt được hai tấm kính chồng sát nhau, nên tưởng kim tự trôi.

Kinh nghiệm này giải thích phần lớn thành công của ông trên sân khấu. Khán giả quen với ảo thuật bằng tay khéo, nên họ tìm bí mật ở tay áo, ở khăn bàn. Robert-Houdin chuyển bí mật vào cơ khí và điện, những chỗ khán giả không có kiến thức để nghi ngờ.

Chuyến đi Algérie năm 1856: giai thoại và bối cảnh

Năm 1856, chính quyền Pháp mời Robert-Houdin, khi ấy đã nghỉ diễn, sang Algérie, lúc này là thuộc địa của Pháp. Theo hồi ký của ông, mục đích là trình diễn trước các thủ lĩnh bộ tộc địa phương để cho thấy người Pháp có những khả năng còn đáng kinh ngạc hơn những người được dân địa phương tin là có phép lạ, qua đó giảm sức ảnh hưởng của họ trong các cuộc nổi dậy chống Pháp. Tiết mục chiếc rương nặng nhẹ được kể là gây ấn tượng mạnh, khi một người khoẻ mạnh không nhấc nổi chiếc rương và còn bị một luồng điện nhẹ làm giật mình buông tay.

Có hai điều cần nói khi kể lại giai thoại này. Thứ nhất, nguồn chính là hồi ký của ông, viết sau sự kiện, có thể đã được thêm thắt; các nhà nghiên cứu xác nhận chuyến đi có thật nhưng mức tác động chính trị thì khó kiểm chứng. Thứ hai, đây là một câu chuyện thuộc địa: một chính quyền ngoại bang dùng ảo thuật để làm giảm uy tín những người có vị trí trong cộng đồng bản địa. Kể lại nó hôm nay, nên giữ thái độ tôn trọng với người dân và niềm tin của họ, nhìn câu chuyện như một trang sử về cách quyền lực dùng sự kinh ngạc, chứ không như chuyện người văn minh khai sáng người lạc hậu.

Houdini và Robert-Houdin: ngưỡng mộ rồi quay lưng

Mượn tên. Cậu thanh niên Erik Weisz ở Mỹ đọc hồi ký của Robert-Houdin và say mê đến mức lấy nghệ danh Houdini, thêm chữ i vào tên thần tượng.

Chuyến viếng mộ không thành. Theo lời Houdini kể, khi sang Pháp ông muốn gặp góa phụ của con trai Robert-Houdin nhưng bị từ chối, và ông tự thấy bị xúc phạm.

Cuốn sách công kích. Năm 1908, Houdini xuất bản sách cho rằng nhiều tiết mục của Robert-Houdin vốn có từ người trước và ông đã nhận công không đúng. Một số điểm Houdini nêu là có cơ sở, vì nghề ảo thuật vốn kế thừa nhau, nhưng giọng sách gay gắt và nhiều nhà sử học coi là thiếu công bằng.

Đánh giá hôm nay. Giới nghiên cứu nhìn chung thừa nhận Robert-Houdin không phát minh ra mọi tiết mục mang tên ông, nhưng ông là người định hình phong cách trình diễn hiện đại. Hai điều đó không mâu thuẫn nhau.

Di sản: bảo tàng ở Blois và bài học cho người xem ảo thuật

Ngày nay ở Blois có một bảo tàng ảo thuật mang tên ông, nằm đối diện lâu đài, trưng bày máy tự động, đạo cụ và kể lại lịch sử nghề. Tên ông cũng được dùng cho nhiều giải thưởng, câu lạc bộ ảo thuật. Một số máy tự động do ông làm vẫn còn trong các bộ sưu tập.

Với người xem ảo thuật hôm nay, Robert-Houdin để lại một cách thưởng thức lành mạnh: biết rằng mình đang bị đánh lừa một cách có nghệ thuật, và vẫn ngạc nhiên. Ảo thuật hay không cần khán giả tin là phép thật. Ngược lại, khi ai đó dùng đúng những kỹ thuật ấy mà tuyên bố là quyền năng thật để lấy tiền hay lòng tin, thì đó là ranh giới mà chính ông đã vạch ra từ giữa thế kỷ 19.

Nếu bạn dạy trẻ về ảo thuật, câu chuyện của ông là điểm khởi đầu tốt: một người thợ yêu cơ khí, tò mò về khoa học mới, và dùng chúng để tạo niềm vui chứ không để lừa người.

Câu hỏi thường gặp

Robert-Houdin và Houdini có họ hàng không?

Không. Houdini tên thật là Erik Weisz, người Mỹ gốc Hungary, chỉ lấy nghệ danh theo tên Robert-Houdin vì ngưỡng mộ. Còn Robert-Houdin là tên ghép từ họ của ông và họ của người vợ đầu, gia đình thợ đồng hồ Houdin.

Tiết mục treo người bằng ê-te có nguy hiểm không?

Ê-te thật sự không được dùng để gây lơ lửng; nó chỉ là phần câu chuyện. Theo các mô tả, lọ ê-te có thể được mở để mùi lan ra khán giả cho thêm thuyết phục. Ngày nay không ai nên bắt chước, vì ê-te dễ cháy và là chất gây mê.

Hồi ký của Robert-Houdin có đáng tin không?

Hồi ký có giá trị lớn về không khí nghề ảo thuật thế kỷ 19, nhưng các nhà nghiên cứu đã chỉ ra nhiều chi tiết được tô vẽ hoặc không khớp với tài liệu khác. Nên đọc như lời kể của một nghệ sĩ giỏi kể chuyện, đối chiếu thêm nguồn độc lập khi cần độ chính xác.

Vì sao điện từ lại gây ấn tượng mạnh thời đó?

Giữa thế kỷ 19, điện từ mới được phát hiện vài chục năm, chủ yếu nằm trong phòng thí nghiệm. Khán giả bình thường không biết rằng một dòng điện có thể làm thanh sắt hút chặt đến mức không nhấc nổi, nên họ không có cách nào đoán ra.

Có thể xem máy tự động của ông ở đâu?

Bảo tàng ảo thuật ở Blois, Pháp, trưng bày một số máy và bản phục dựng. Nếu chưa có dịp, bạn có thể tìm các phim tài liệu về máy tự động thế kỷ 18–19 để thấy nguyên lý bánh răng, cam và lò xo mà ông đã dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138