Chị em nhà Fox là Margaretta và Catherine, hai cô bé ở làng Hydesville, bang New York, người vào tháng 3 năm 1848 tuyên bố giao tiếp được với linh hồn qua những tiếng gõ trong nhà. Từ câu chuyện của hai em, phong trào thông linh hiện đại lan khắp nước Mỹ và châu Âu trong vài thập kỷ. Năm 1888, chính Margaret đứng trên sân khấu một khán phòng ở New York, nói rằng tiếng gõ là do khớp ngón chân tạo ra, và trình diễn ngay trước khán giả.
Câu chuyện không kết thúc gọn ở lời thú nhận: một năm sau, bà rút lại lời nói đó. Bài này kể những gì có ghi chép, vì sao một trò đùa của hai đứa trẻ có thể trở thành một phong trào, lời giải thích các bác sĩ đưa ra từ năm 1851, và cách nhìn câu chuyện với sự tôn trọng dành cho những người đã tìm thấy an ủi trong đó.
Hydesville, tháng 3 năm 1848
Gia đình Fox chuyển đến một căn nhà gỗ ở Hydesville vào cuối năm 1847. Căn nhà vốn đã có tiếng là có tiếng động lạ. Theo lời kể của gia đình, cuối tháng 3 năm 1848, những tiếng gõ trong nhà xuất hiện dày hơn. Một tối, Catherine, cô em, búng tay và nói đại ý hãy làm theo, và tiếng gõ đáp lại đúng số lần. Hai chị em, khi đó khoảng mười bốn và mười một tuổi, bắt đầu hỏi câu hỏi và nhận câu trả lời bằng số tiếng gõ.
Người lớn trong nhà và hàng xóm được mời đến. Qua một bảng chữ cái được đọc to, tiếng gõ được hiểu là thông điệp của một người bán hàng rong bị sát hại và chôn dưới hầm nhà. Câu chuyện lan nhanh trong vùng, một vùng của bang New York khi ấy vốn nổi tiếng với nhiều phong trào tín ngưỡng mới và tinh thần cải cách xã hội.
Cần nói rõ một điều về các chi tiết như người bán hàng rong hay xương tìm thấy trong hầm nhà nhiều năm sau: chúng được kể lại qua nhiều lớp, có những phần chưa từng được xác minh độc lập. Người viết sử thận trọng thường ghi chúng như lời kể của thời đó, không như sự thật đã kiểm chứng.
Từ một căn nhà đến một phong trào
Điều đáng ngạc nhiên nhất trong câu chuyện không phải là tiếng gõ, mà là tốc độ nó lớn lên. Những mốc dưới đây giúp hình dung.
- 1849: Leah, người chị cả đã trưởng thành, đưa hai em đến thành phố Rochester và tổ chức buổi trình diễn công khai có bán vé. Leah trở thành người quản lý, và theo nhiều nhà sử học, là bộ óc tổ chức phía sau.
- Đầu những năm 1850: các buổi ngồi quanh bàn nghe tiếng gõ lan ra nhiều bang. Xuất hiện thêm nhiều người tự nhận là đồng cốt, với hiện tượng ngày càng phức tạp: bàn xoay, viết tự động, giọng nói, vật bay.
- 1851: ba bác sĩ ở Buffalo kiểm tra hai chị em và công bố nhận định rằng tiếng gõ đến từ khớp gối hoặc khớp chân. Khi giữ chặt chân, tiếng gõ ngừng.
- Sau Nội chiến Mỹ (1861–1865): phong trào bùng mạnh khi hàng trăm nghìn gia đình mất người thân trong chiến tranh.
- 1888: Margaret và Catherine công khai nói tiếng gõ là trò bịp. Margaret trình diễn trên sân khấu.
- 1889: Margaret rút lại lời thú nhận.
- 1892–1893: cả hai qua đời trong cảnh túng thiếu, chỉ ngoài năm mươi tuổi.
Đường thời gian cho thấy phong trào lớn lên nhờ ba thứ cộng lại: một hiện tượng gây ấn tượng, một người biết tổ chức, và một xã hội đầy mất mát đang cần an ủi.
Đêm tháng 10 năm 1888 ở khán phòng New York
Ngày 21 tháng 10 năm 1888, tại một khán phòng lớn ở New York, Margaret Fox, khi đó đã ngoài năm mươi, đứng trước đông đảo khán giả. Bà nói rằng toàn bộ chuyện tiếng gõ bắt đầu như một trò đùa của hai đứa trẻ muốn doạ mẹ, ban đầu dùng quả táo buộc dây thả xuống sàn, rồi học được cách bật khớp ngón chân cái để tạo tiếng kêu rõ. Bà đặt chân trần lên một chiếc ghế gỗ, và khán giả nghe tiếng gõ vang lên trong khán phòng. Các bác sĩ có mặt lên sân khấu xác nhận chuyển động đến từ bàn chân.
Bà còn kể rằng khi chuyện lớn dần, hai chị em không còn đường lùi: người lớn tin, chị Leah biến nó thành nghề, và họ sống trong vai đó suốt gần bốn mươi năm. Lời thú nhận đi kèm sự cay đắng với chính phong trào và với người chị cả.
Tuy vậy, chỉ một năm sau, Margaret rút lại lời thú nhận. Những người ủng hộ phong trào lấy đó làm bằng chứng rằng lời thú nhận năm 1888 là do bị mua chuộc hoặc do túng quẫn. Những người hoài nghi chỉ ra rằng bà vẫn đang túng quẫn khi rút lại lời. Có lẽ cách đọc trung thực nhất là thừa nhận chúng ta đang nhìn một con người bị kẹt giữa nhiều áp lực, và để bằng chứng vật lý, như phép thử giữ chân năm 1851, nói thay.
Vì sao tiếng gõ trả lời đúng: bảng chữ cái và người hỏi
Tiếng gõ thì có thể giải thích bằng khớp chân, nhưng nhiều người dự thời đó kể rằng câu trả lời đúng một cách kỳ lạ: tên người thân đã mất, số tuổi, nơi mất. Điều này cần một lời giải thích riêng, và lời giải thích nằm ở cách cuộc hỏi đáp được tổ chức.
Trong các buổi ngồi, người hỏi thường đọc to từng chữ cái, tiếng gõ vang lên khi tới chữ đúng. Người hỏi biết đáp án nên khi tới chữ đúng thì giọng chậm lại, hơi thở thay đổi, người hơi nhổm lên. Người gõ chỉ cần nhạy với những thay đổi đó, giống hệt cách chú ngựa Hans ở Berlin về sau đọc người hỏi. Câu hỏi có hay không thì xác suất đúng đã là một nửa, và người hỏi thường nhớ lần đúng, quên lần sai.
Thêm vào đó, nhiều câu trả lời mang tính chung chung, ai nghe cũng thấy hợp: người thân đang bình yên, mong gia đình đừng buồn. Những thông tin cụ thể thì người dự thường đã kể trước trong lúc trò chuyện làm quen, rồi quên rằng mình đã kể. Phép thử đơn giản là để một người không biết đáp án đọc bảng chữ cái, ngồi ngoài tầm nhìn của người gõ. Trong các ghi chép kiểm tra về sau, khi điều kiện này được đặt ra, câu trả lời thường mất đi độ chính xác.
Hai cách đọc cùng một câu chuyện
Một bài viết công bằng nên trình bày cả lý lẽ của người tin lẫn người hoài nghi, rồi để người đọc thấy bằng chứng nghiêng về đâu.
| Câu hỏi | Cách hiểu của người tin thời đó | Cách hiểu dựa trên kiểm chứng |
|---|---|---|
| Tiếng gõ từ đâu ra? | Linh hồn người đã khuất tạo ra để giao tiếp | Khớp chân, khớp gối của người có mặt; ngừng khi chân bị giữ chặt |
| Vì sao trả lời đúng? | Linh hồn biết điều người hỏi biết | Người hỏi đọc to bảng chữ cái và vô tình để lộ phản ứng khi tới chữ đúng; câu trả lời thường chung chung |
| Lời thú nhận năm 1888? | Bị ép, bị mua chuộc, nói trong lúc túng quẫn | Phù hợp với kiểm tra năm 1851 và có trình diễn trực tiếp |
| Lời rút lại năm 1889? | Sự thật cuối cùng được nói ra | Cũng xảy ra trong hoàn cảnh túng quẫn, không có bằng chứng mới đi kèm |
Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy phép thử vật lý, như giữ chân hay cho người không biết đáp án đọc bảng chữ, là thứ phân định được, còn lời nói của các bên thì có thể bị ảnh hưởng bởi đủ thứ hoàn cảnh.
Nhìn câu chuyện với sự tôn trọng
Người tin phần lớn là người đang đau buồn. Hàng triệu người Mỹ thế kỷ 19 mất con vì bệnh, mất chồng vì chiến tranh. Với họ, một tiếng gõ đáp lại câu hỏi là niềm an ủi lớn. Hiểu điều đó giúp ta bàn chuyện với người tin mà không làm tổn thương.
Phong trào không chỉ có đồng cốt. Một số nhà nghiên cứu lịch sử chỉ ra rằng phong trào thông linh ở Mỹ gắn với các hoạt động như vận động bãi bỏ chế độ nô lệ và quyền phụ nữ, vì nó tạo chỗ đứng cho phụ nữ phát biểu trước công chúng. Câu chuyện có nhiều tầng hơn một vụ bịp.
Hai cô bé cũng là nạn nhân. Bắt đầu bằng trò đùa trẻ con, họ bị cuốn vào vai diễn suốt đời, sống dựa vào nó và chết trong cảnh khó khăn. Kể chuyện họ nên có sự thương cảm.
Bài học về phép thử đơn giản. Giữ chặt chân là một phép thử ai cũng làm được, không cần thiết bị. Nhiều tuyên bố kỳ lạ có thể được kiểm bằng những cách đơn giản như vậy nếu bên tuyên bố đồng ý.
Tiếng gõ trong nhà bạn: những lời giải thích thường gặp
Câu chuyện nhà Fox bắt đầu từ một căn nhà gỗ có tiếng động lạ, và nhiều gia đình Việt Nam cũng từng nghe tiếng lách cách ban đêm mà không rõ từ đâu. Trước khi nghĩ tới điều siêu nhiên, có vài nguyên nhân phổ biến nên kiểm tra.
Gỗ, sắt và ống nước co giãn khi nhiệt độ thay đổi, nhất là lúc chuyển từ ngày nóng sang đêm mát, tạo ra tiếng tách hoặc gõ khá đều. Mái tôn kêu lộp cộp khi nguội dần sau một ngày nắng. Đường ống nước có thể kêu khi có người ở tầng khác mở vòi. Chuột, thằn lằn, mối trong trần hoặc vách cũng tạo âm thanh giống tiếng gõ. Ghi lại thời điểm xuất hiện tiếng động trong vài ngày thường đủ để thấy nó trùng với giờ trời trở mát hay giờ có người dùng nước.
Nếu tiếng động kèm mùi khét hoặc tiếng tách ở ổ điện, đó là chuyện an toàn cần gọi thợ điện kiểm tra ngay, không phải chuyện để chờ.
Câu hỏi thường gặp
Chị em nhà Fox có bao nhiêu người?
Ba người thường được nhắc đến: Leah, chị cả đã trưởng thành, đóng vai người quản lý; Margaretta, hay gọi là Maggie hoặc Margaret; và Catherine, hay gọi là Kate, em út. Hai người em là nhân vật chính của tiếng gõ năm 1848.
Có thể tạo tiếng gõ bằng khớp chân thật không?
Có, một số người có thể làm khớp ngón chân hoặc khớp gối phát ra tiếng kêu khá rõ, đặc biệt khi chân tì lên mặt gỗ làm vang âm. Kỹ năng này cần luyện tập, và trong căn phòng tối, im lặng, tiếng kêu nghe như từ sàn hoặc bàn vọng ra.
Phong trào thông linh còn tồn tại không?
Có, ở một số nước vẫn còn các hội nhóm theo truyền thống này, với những sinh hoạt khác nhau. Nhiều người tham gia vì cộng đồng và sự an ủi. Bài viết này chỉ bàn về lịch sử và cách kiểm chứng các hiện tượng vật lý, không đánh giá niềm tin của ai.
Căn nhà ở Hydesville còn không?
Căn nhà gốc bị cháy vào năm 1955. Ở địa điểm cũ có một công trình phục dựng và bảng tưởng niệm do những người theo phong trào dựng lên, xem như nơi khởi nguồn của họ.
Kể chuyện này với người thân đang tin gọi hồn thì nên thế nào?
Nên bắt đầu bằng việc lắng nghe vì sao họ tìm đến, thường là vì nhớ người đã mất. Thay vì tranh luận đúng sai, có thể kể câu chuyện như một trang sử thú vị và gợi ý cách kiểm tra đơn giản, để họ tự rút ra kết luận.