DieuKy.comĐiều Kỳ
Lịch sử ảo thuật và những lần vạch trần

Máy chuyển động vĩnh cửu: tám trăm năm thử nghiệm và những lần vạch trần

Từ bánh xe lệch tâm thời trung cổ đến cỗ máy Redheffer bị lật tẩy năm 1813: vì sao máy chuyển động vĩnh cửu không thể chạy và cách nhận ra quảng cáo kiểu này.

Old wooden water wheel turning slowly beside a stream in Ha Giang area of Tuyen Quang, moss on the spokes, splashing water, low angle, cool morning light

Máy chuyển động vĩnh cửu là cỗ máy được tuyên bố tự chạy mãi mãi mà không cần nguồn năng lượng bên ngoài, hoặc còn sinh thêm năng lượng để làm việc có ích. Theo các định luật nhiệt động lực học, loại máy này không thể tồn tại: năng lượng không tự sinh ra, và mọi cỗ máy thật đều mất một phần năng lượng thành nhiệt do ma sát. Dù vậy, suốt tám thế kỷ, người ta vẫn liên tục vẽ, chế tạo, trình diễn, và có lúc thu được rất nhiều tiền từ những cỗ máy như thế.

Bài này đi qua những mẫu thiết kế kinh điển và vì sao chúng hỏng, ba lần vạch trần nổi tiếng có ghi chép rõ, lý do các viện hàn lâm và cơ quan sáng chế từ chối xem xét loại máy này, và cách nhận ra phiên bản hiện đại của nó trong những lời quảng cáo máy phát điện miễn phí hay thiết bị tiết kiệm điện thần kỳ.

Những thiết kế kinh điển qua các thời kỳ

Ý tưởng máy tự chạy xuất hiện ở nhiều nền văn minh. Các mẫu dưới đây được ghi lại trong tài liệu lịch sử và vẫn được dùng làm ví dụ trong giáo trình vật lý.

  • Bánh xe có bình thuỷ ngân hoặc quả nặng (thế kỷ 12): nhà toán học Ấn Độ Bhāskara II mô tả một bánh xe có các ống cong chứa thuỷ ngân, được cho là sẽ luôn nặng về một phía và quay mãi.
  • Bánh xe búa lệch tâm (thế kỷ 13): trong sổ tay của kiến trúc sư người Pháp Villard de Honnecourt có hình bánh xe gắn các búa nhỏ, búa ở một bên được thiết kế để duỗi xa trục hơn bên kia.
  • Cối xay nước tuần hoàn (thế kỷ 17): nhà văn và thầy thuốc người Anh Robert Fludd vẽ một cối xay dùng nước chảy xuống làm quay bánh xe, bánh xe lại quay một trục vít đưa nước lên bể, cứ thế mãi.
  • Nam châm kéo bi: một viên bi sắt lăn lên dốc về phía nam châm, đến gần thì rơi qua lỗ, trôi về chân dốc rồi lại bị kéo lên.
  • Ống mao dẫn và bấc thấm: nước leo lên bấc vải nhờ mao dẫn, nhỏ giọt xuống làm quay bánh xe, rồi chảy về chậu.

Mỗi thiết kế đều có một chỗ người vẽ quên tính. Với bánh xe lệch tâm, các quả nặng ở xa trục thì ít hơn số quả ở gần trục phía bên kia, nên mô-men hai bên cân bằng. Với bấc thấm, nước đã leo lên thì không tự nhỏ xuống. Với nam châm, lực kéo bi lên cũng kéo nó lại khi bi rơi xuống.

Làm phép tính bánh xe lệch tâm bằng một ví dụ giả định

Bánh xe búa lệch tâm là thiết kế bền bỉ nhất trong lịch sử, vì nó trông thuyết phục nhất. Ý tưởng: các quả nặng ở nửa bên phải được duỗi ra xa trục, nên tạo lực xoay mạnh hơn; ở nửa bên trái chúng gập sát trục, nên lực xoay yếu hơn. Bánh xe sẽ luôn nghiêng về bên phải và quay mãi.

Thử làm phép tính với một ví dụ giả định. Bánh xe có mười hai quả nặng như nhau. Vì cách gập và duỗi, ở mỗi thời điểm bên phải chỉ có năm quả, tính trung bình mỗi quả cách đường thẳng đứng qua trục ba mươi xăng-ti-mét theo phương ngang; bên trái có bảy quả, trung bình mỗi quả cách khoảng hai mươi mốt xăng-ti-mét. Tính mô-men bằng số quả nhân cánh tay đòn ngang: bên phải năm nhân ba mươi bằng một trăm năm mươi, bên trái bảy nhân hai mươi mốt bằng một trăm bốn mươi bảy. Hai bên gần như bằng nhau. Trong thiết kế thật, hình học của bánh xe luôn khiến bên có cánh tay đòn dài hơn thì có ít quả hơn, và với bố trí chính xác, hai bên cân bằng hoàn toàn.

Khi bạn dựng mô hình thật, bánh xe sẽ lắc qua lắc lại vài vòng rồi dừng ở một vị trí cân bằng. Người chế tạo thường kết luận là do ma sát, chỉ cần làm khéo hơn. Thực ra ma sát chỉ khiến nó dừng nhanh hơn; không có ma sát, nó vẫn không có lý do gì để quay.

Vì sao không thể: hai định luật đóng mọi cánh cửa

Đến giữa thế kỷ 19, công trình của nhiều nhà khoa học như James Joule, Hermann von Helmholtz, Rudolf Clausius và William Thomson (sau này là Lord Kelvin) đặt nền cho nhiệt động lực học. Hai định luật đầu tiên trả lời dứt khoát câu hỏi về máy chuyển động vĩnh cửu.

Định luật thứ nhất là bảo toàn năng lượng: năng lượng không tự sinh ra cũng không tự mất đi, chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác. Một cỗ máy muốn cho ra năng lượng thì phải lấy vào ít nhất bằng ấy. Máy nào tuyên bố cho ra nhiều hơn lấy vào gọi là máy chuyển động vĩnh cửu loại một, và nó vi phạm định luật này.

Định luật thứ hai nói rằng trong mọi quá trình thật, một phần năng lượng luôn chuyển thành nhiệt phân tán, không thu về toàn bộ được. Vì thế ngay cả một cỗ máy chỉ đòi tự quay mãi mà không làm việc gì có ích cũng sẽ dừng, do ma sát ở trục, sức cản không khí, biến dạng vật liệu. Máy tuyên bố biến hoàn toàn nhiệt của môi trường thành công có ích gọi là loại hai, và vi phạm định luật này.

Điều đáng nói là hai định luật không phải giả định suông: chúng được kiểm chứng trong vô số thí nghiệm và mọi động cơ, nhà máy điện, tủ lạnh đang chạy quanh ta. Một cỗ máy vĩnh cửu thật sẽ không chỉ là phát minh lớn, mà buộc phải viết lại gần như toàn bộ vật lý.

Ba lần vạch trần có ghi chép rõ

Lịch sử máy vĩnh cửu có rất nhiều cỗ máy được trình diễn thật trước công chúng. Khi chúng chạy được, gần như luôn có nguồn năng lượng giấu đâu đó. Ba trường hợp dưới đây được ghi chép khá đầy đủ.

Cỗ máyThời gian, nơi trình diễnĐiều được phát hiện
Bánh xe của Johann BesslerĐầu thế kỷ 18, các thành phố thuộc Đức ngày nayBessler không bao giờ cho xem bên trong. Một người hầu gái về sau khai rằng có người quay bánh xe từ phòng bên cạnh; lời khai này cũng bị tranh cãi, nhưng cỗ máy không bao giờ được kiểm tra độc lập
Máy của Charles Redheffer1812–1813, Philadelphia rồi New YorkKỹ sư Robert Fulton nhận ra tiếng máy và độ rung không đều, giật một tấm ván ở tường, lần theo dây đai dẫn lên gác xép, nơi một ông lão vừa ăn bánh mì vừa quay tay quay
Động cơ của John KeelyTừ những năm 1870 đến 1898, PhiladelphiaKeely thu được nhiều tiền đầu tư cho một động cơ được nói chạy bằng rung động. Sau khi ông mất, người ta tìm thấy ống dẫn khí nén và bình chứa giấu dưới sàn, trong tường nhà xưởng

Chung một mẫu số: người trình diễn kiểm soát nơi đặt máy, không cho tháo rời, và lấy tiền trước khi có kiểm tra độc lập. Khi một trong ba điều kiện ấy bị phá, bí mật lộ ra rất nhanh.

Vì sao viện hàn lâm và cơ quan sáng chế từ chối xem xét

Năm 1775, Viện Hàn lâm Khoa học Pháp ra quyết định không xem xét các đề xuất về máy chuyển động vĩnh cửu nữa. Lý do họ đưa ra rất thực tế: các thành viên tốn quá nhiều thời gian kiểm tra những bản thiết kế không bao giờ chạy, và việc tiếp tục xem xét chỉ khuyến khích người khác bỏ tiền của vào đó. Quyết định này được đưa ra trước cả khi nhiệt động lực học hoàn thiện, dựa trên kinh nghiệm tích luỹ hàng thế kỷ.

Về sau, cơ quan sáng chế ở nhiều nước có quy định riêng cho loại đơn này. Ở Mỹ chẳng hạn, đơn xin bằng cho máy chuyển động vĩnh cửu thường bị yêu cầu nộp mô hình chạy được, trong khi các loại sáng chế khác chỉ cần bản mô tả. Cần lưu ý rằng quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và từng nước, nên nếu bạn cần chính xác, hãy tra văn bản hiện hành của cơ quan sở hữu trí tuệ nước đó.

Điều này không có nghĩa khoa học đóng cửa với ý tưởng mới. Nó có nghĩa là gánh nặng chứng minh nằm ở người đưa ra tuyên bố. Một cỗ máy thật sự tự chạy chỉ cần đặt trong phòng kín, có người quan sát độc lập, để chạy vài tuần. Chưa cỗ máy nào qua được phép thử đơn giản đó.

Phiên bản hiện đại: nhận ra trong quảng cáo

Máy phát điện miễn phí, máy phát từ trường tự chạy. Video cho thấy một máy phát nối với động cơ, động cơ lại lấy điện từ máy phát, và đèn vẫn sáng. Thường có pin giấu trong đế, hoặc dây điện nối ngầm, hoặc video được cắt ghép.

Hộp tiết kiệm điện cắm ổ là giảm hoá đơn. Đây không hẳn là máy vĩnh cửu nhưng cùng họ lời hứa: được cái gì đó mà không trả năng lượng. Với điện sinh hoạt thông thường, công tơ đo năng lượng thực tiêu thụ, một hộp cắm thêm không thể làm thiết bị cần ít điện hơn.

Động cơ chạy bằng nước thay xăng. Tách nước thành khí để đốt cần nhiều năng lượng hơn năng lượng thu lại khi đốt khí đó. Dùng điện từ ắc quy để tách nước rồi đốt chỉ làm xe tốn thêm nhiên liệu.

Dấu hiệu chung. Không cho bên độc lập kiểm tra, lời giải thích dùng nhiều từ khoa học nghe kêu nhưng mơ hồ, kêu gọi góp vốn hoặc bán quyền đại lý, và nói rằng giới khoa học đang cố giấu phát minh.

Tự kiểm một cỗ máy "tự chạy" trong năm câu hỏi

Khi xem một video hay được mời góp vốn vào thiết bị năng lượng thần kỳ, bạn không cần là kỹ sư để đặt những câu hỏi sau.

  1. Năng lượng vào lấy từ đâu, kể cả những nguồn không ai nhắc như pin trong đế, dây điện ngầm, nhiệt độ, gió?
  2. Thiết bị có từng chạy liên tục nhiều ngày trong phòng do người khác kiểm soát, với người quan sát không liên quan đến người bán không?
  3. Có được tháo rời, kiểm tra từng bộ phận sau khi chạy không, hay luôn có lý do để không mở ra?
  4. Người giới thiệu đang bán thiết bị, bán quyền đại lý, hay kêu gọi góp vốn trước khi có kết quả kiểm tra độc lập?
  5. Lời giải thích có nói rõ năng lượng đi từ đâu tới đâu không, hay dừng ở những cụm từ như năng lượng chân không, cộng hưởng tự do, mà không có phép đo cụ thể?

Chỉ cần một câu trả lời không rõ ràng ở câu một hoặc câu hai là đủ lý do để dừng lại, chưa cần tranh luận về vật lý.

Câu hỏi thường gặp

Có cỗ máy nào gần với chuyển động vĩnh cửu không?

Có những hệ chạy rất lâu nhờ ma sát cực nhỏ, như con lắc trong chân không hay các vật thể bay quanh Mặt Trời, nhưng chúng không sinh năng lượng có ích. Muốn lấy năng lượng ra, bạn sẽ làm chúng chậm dần. Các thiết bị chạy lâu nhờ nhiệt độ hoặc áp suất môi trường cũng đang dùng nguồn năng lượng bên ngoài.

Đồng hồ Cox hay chú chim uống nước có phải máy vĩnh cửu không?

Không. Đồng hồ của James Cox ở thế kỷ 18 chạy nhờ sự thay đổi áp suất không khí, còn chú chim uống nước chạy nhờ nước bay hơi và chênh lệch nhiệt. Chúng là những cỗ máy khéo léo khai thác năng lượng môi trường, không phải máy tự sinh năng lượng.

Vì sao vẫn có người tin dù vật lý đã rõ?

Một phần vì các mẫu thiết kế trông rất hợp lý khi nhìn qua, chỗ sai nằm ở phép tính mà người xem không làm. Một phần vì mong muốn có nguồn năng lượng miễn phí rất mạnh. Và một phần vì câu chuyện nhà phát minh đơn độc bị giới khoa học chèn ép có sức hấp dẫn riêng.

Cỗ máy Redheffer có thật sự được vạch trần như vậy không?

Câu chuyện Robert Fulton phát hiện dây đai và người quay tay trên gác được nhiều tài liệu lịch sử ghi lại. Một số chi tiết như ông lão đang ăn bánh mì có thể được thêm thắt khi kể lại, nhưng việc cỗ máy chạy nhờ sức người thì được ghi nhận rộng rãi.

Có nên cho học sinh tự làm mô hình máy vĩnh cửu không?

Có, như một bài tập tìm lỗi. Cho học sinh làm bánh xe lệch tâm bằng bìa và đinh ghim, thả ra và quan sát nó dừng ở đâu, rồi đếm số quả nặng hai bên trục. Bài tập dạy cách nghi ngờ có phương pháp tốt hơn mọi lời giảng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138