DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Ếch gỗ đông cứng mùa đông: tim ngừng đập, hai phần ba nước thành băng mà vẫn sống lại

Ếch gỗ Bắc Mỹ để cơ thể đóng băng suốt mùa đông: tim ngừng, không thở, rồi sống lại khi tan băng. Đường glucose, urê và băng ngoài tế bào làm điều đó thế nào.

Close low-angle view of a small brown frog lying still in frosty leaf litter on a cold winter morning in the mountains of Lào Cai, gloved fingertip resting nearby

Ếch gỗ (Rana sylvatica, có tài liệu xếp vào chi Lithobates) sống ở rừng Bắc Mỹ, kể cả Alaska, và qua mùa đông bằng cách để cơ thể đóng băng. Trong trạng thái đó, khoảng hai phần ba lượng nước trong cơ thể nó hoá đá, tim ngừng đập, phổi ngừng thở, máu không chảy. Khi mùa xuân đến và băng tan, tim đập lại, con ếch thở trở lại và vài giờ sau có thể bò đi tìm bạn tình.

Bí quyết không nằm ở chỗ ếch không đóng băng, mà ở chỗ nó kiểm soát được băng hình thành ở đâu: băng được phép mọc ngoài tế bào, còn bên trong tế bào được bảo vệ bằng lượng đường glucose rất cao. Bài này giải thích quá trình đó, phân biệt với ngủ đông thông thường của ếch Việt Nam, và nói rõ vì sao nó chưa thể áp dụng cho con người.

Một đêm đóng băng của ếch gỗ diễn ra theo thứ tự nào

Các nhà sinh lý học, nổi bật là nhóm của Kenneth Storey và Janet Storey ở Canada, đã theo dõi quá trình này trong phòng thí nghiệm nhiều thập kỷ. Trình tự có thể tóm theo các bước sau:

  1. Băng chạm da. Ếch nằm dưới lớp lá mục trên mặt đất rừng, không đào sâu. Khi nhiệt độ xuống dưới 0 độ C và tinh thể băng ngoài môi trường chạm vào da ẩm, băng bắt đầu lan vào cơ thể từ ngoài vào trong.
  2. Báo động trong vài phút. Sự tiếp xúc với băng kích hoạt gan phân giải nhanh glycogen dự trữ thành glucose và đẩy vào máu. Nồng độ đường máu tăng lên gấp hàng chục, có lúc hàng trăm lần mức bình thường.
  3. Đường được bơm vào các cơ quan. Tim vẫn còn đập trong những giờ đầu, đủ để đưa glucose đến cơ, não, các cơ quan nội tạng trước khi tuần hoàn dừng hẳn.
  4. Băng chiếm khoảng ngoài tế bào. Nước trong khoang bụng, dưới da và giữa các tế bào đóng băng. Tế bào mất nước, co lại, nhưng phần dịch bên trong giàu đường không kết tinh.
  5. Đình chỉ. Tim ngừng, không còn hô hấp. Con ếch có thể ở trạng thái này nhiều ngày đến nhiều tuần, xen kẽ những lần tan và đông lại theo thời tiết.
  6. Tan và khởi động lại. Khi ấm lên, băng tan từ trong ra ngoài khá đều; tim thường đập lại trước, rồi phổi thở lại, phản xạ và khả năng di chuyển hồi phục dần trong vài giờ.

Điều đáng chú ý là thứ tự tan băng: các cơ quan trung tâm như tim và gan có lượng đường cao nhất nên tan sớm, cho phép tuần hoàn khôi phục trước khi chân tay mềm lại.

Vì sao băng trong tế bào giết chết, còn băng ngoài tế bào thì không

Với hầu hết sinh vật, đóng băng là án tử vì hai lý do. Lý do thứ nhất là cơ học: tinh thể băng hình thành bên trong tế bào lớn dần, đâm thủng màng tế bào và cấu trúc bên trong, giống như chai nước để trong ngăn đá bị nứt. Lý do thứ hai là thẩm thấu: khi nước bên ngoài tế bào đóng băng, phần dịch còn lại trở nên rất đặc, hút nước từ trong tế bào ra, khiến tế bào co rút quá mức đến hỏng.

Ếch gỗ giải quyết cả hai vấn đề cùng lúc bằng glucose. Đường tích tụ trong tế bào làm hạ điểm đông của dịch nội bào và giảm lượng nước bị hút ra, nên tế bào chỉ co lại ở mức chịu đựng được và bên trong không hình thành tinh thể. Urê, một chất thải mà ếch tích luỹ từ mùa thu, cũng góp phần tương tự. Ngoài ra, cơ thể ếch có những protein giúp băng hình thành sớm ở nhiệt độ chỉ hơi dưới 0, với nhiều tinh thể nhỏ thay vì vài tinh thể lớn sắc cạnh.

Nói gọn, ếch không chống lại băng mà dẫn dắt băng: cho nó mọc ở nơi ít gây hại nhất, chậm và đều, trong khi bảo vệ phần quý nhất là bên trong tế bào. Một chi tiết ít người để ý: ếch gỗ không cần tự sản xuất glucose từ trước, mà chỉ huy động khi băng thật sự chạm da. Nhờ vậy nó không phải sống cả mùa thu với đường máu cao, chỉ trả giá trao đổi chất khi thật cần. Đây là khác biệt cốt lõi giữa chiến lược chịu đông (freeze tolerance) và chiến lược tránh đông (freeze avoidance) của nhiều loài cá Nam Cực hay côn trùng, vốn dùng protein chống đông để giữ dịch cơ thể lỏng dưới 0 độ.

Chịu đông, tránh đông và ngủ đông: ba chiến lược hay bị gộp làm một

Người ta hay nói chung chung là "con vật ngủ đông", nhưng sinh học phân biệt khá rõ. Bảng dưới so sánh ba cách động vật vượt qua giá lạnh.

Chiến lượcCơ thể có đóng băng khôngVí dụCơ chế chính
Chịu đôngCó, một phần lớn nước ngoài tế bàoẾch gỗ, vài loài ếch cây Bắc Mỹ, một số kỳ giông vùng lạnh, nhiều côn trùngChất bảo vệ trong tế bào (glucose, glycerol, urê), kiểm soát nơi băng hình thành
Tránh đôngKhông, dịch cơ thể giữ lỏng dưới 0 độCá băng Nam Cực, nhiều côn trùng vùng lạnhProtein chống đông bám lên mầm băng, ngăn tinh thể lớn lên
Ngủ đông, ngủ hèKhôngGấu, dơi, nhiều loài ếch nhái vùng ôn đới và nhiệt đớiGiảm trao đổi chất, trốn ở nơi không đóng băng như bùn đáy ao, hang sâu
Di chuyểnKhôngChim di cư, một số loài cáTránh mùa lạnh bằng cách đổi nơi ở

Ếch gỗ đặc biệt ở chỗ nó không cần nơi trú ấm. Nó chỉ nằm dưới lá rụng, nơi nhiệt độ có thể xuống thấp hơn nhiều so với đáy ao, nên chiến lược chịu đông là lối thoát duy nhất.

Lạnh đến mức nào thì ếch gỗ vẫn chịu được

Trong phòng thí nghiệm ở Canada và miền Đông Hoa Kỳ, ếch gỗ thường chịu được khoảng âm 3 đến âm 6 độ C trong nhiều ngày. Nhưng khi các nhà nghiên cứu theo dõi quần thể ở Alaska ngoài thực địa, kết quả cao hơn hẳn: một nghiên cứu công bố năm 2014 ghi nhận ếch gỗ Alaska sống sót sau khi đóng băng ở khoảng âm 16 đến âm 18 độ C và kéo dài nhiều tháng.

Lý do là ếch Alaska trải qua những đợt đông và tan lặp lại vào mùa thu, mỗi lần như vậy cơ thể lại phân giải thêm glycogen, đẩy lượng glucose trong mô lên cao hơn mức đo được ở các thí nghiệm đông lạnh một lần. Nói cách khác, cách ếch được "huấn luyện" bởi thời tiết tự nhiên quyết định mức chịu đựng của nó.

Giới hạn vẫn tồn tại. Nếu tỷ lệ nước bị đóng băng vượt quá khoảng 65 đến 70 phần trăm, tổn thương thường không hồi phục. Những con ếch có lượng glycogen dự trữ thấp do mùa thu ăn kém cũng dễ chết hơn. Vì vậy, biến đổi khí hậu với những mùa đông ấm bất thường, đông tan thất thường, đặt ra câu hỏi mới cho các nhà sinh thái học về sức chịu đựng của loài này.

Ếch Việt Nam có đông cứng như vậy không

Không có loài ếch Việt Nam nào được biết là chịu đông như ếch gỗ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa khiến phần lớn ếch nhái ở Việt Nam không cần chiến lược này. Ngay cả ở vùng núi cao như Lào Cai, Lai Châu hay Cao Bằng, những đợt băng giá thường ngắn, và ếch nhái trú trong bùn, khe đá, hang hốc nơi nhiệt độ không xuống dưới 0.

Ếch đồng "ngủ" vào mùa khô lạnh. Ếch đồng và nhiều loài nhái giảm hoạt động khi trời lạnh và khô, vùi mình trong đất ẩm hoặc bùn. Đây là trạng thái giảm trao đổi chất, gần với ngủ đông, hoàn toàn khác với đóng băng.

Ếch nhái vùng cao là nhóm nhạy cảm. Nhiều loài ếch núi ở Việt Nam có vùng phân bố hẹp, phụ thuộc vào suối sạch và rừng còn nguyên. Nếu đi bộ đường dài ở vùng núi phía Bắc và gặp ếch nằm yên trong lá ướt, bạn nên để nguyên, không bắt mang về và không để vật nuôi đến gần.

Đừng thử "làm đông" ếch nhà. Có những đoạn phim lan truyền về việc bỏ ếch vào ngăn đá rồi rã đông. Với ếch không có cơ chế chịu đông, việc này chỉ giết con vật một cách đau đớn và không chứng minh được điều gì. Hiện tượng ếch gỗ chỉ có ý nghĩa khi xem như kiến thức, không phải để làm thí nghiệm tại nhà.

Con người học được gì: bảo quản cơ quan và giới hạn của chuyện đông lạnh người

Hiện tượng ếch gỗ được giới y sinh quan tâm vì một bài toán rất thực tế: nội tạng hiến tặng như thận, gan, tim chỉ giữ được trong vài giờ đến hơn một ngày bằng cách làm lạnh trên mức đóng băng. Nếu có thể làm đông và rã đông nội tạng mà không tổn thương, thời gian vận chuyển và khả năng ghép cặp người cho, người nhận sẽ mở rộng rất nhiều.

Các nhóm nghiên cứu đã thử áp dụng ý tưởng của ếch: dùng chất bảo vệ đông lạnh, kiểm soát nơi băng hình thành, hoặc ngược lại, làm lạnh thật nhanh để mô hoá thuỷ tinh thay vì kết tinh. Những tiến bộ đã có trên mô nhỏ và một số cơ quan của động vật thí nghiệm, nhưng bảo quản đông lạnh nguyên một quả thận người rồi ghép thành công vẫn đang là mục tiêu nghiên cứu, chưa thành thực hành thường quy.

Còn chuyện đông lạnh cả cơ thể người để "hồi sinh" trong tương lai thì nằm ngoài khoa học đã được chứng minh. Ếch gỗ là một sinh vật nhỏ, đã tiến hoá hàng triệu năm cho đúng việc này, với hoá sinh riêng ở từng tế bào. Cơ thể người lớn hơn nhiều, không có cơ chế tương tự, và chưa có thí nghiệm nào cho thấy một động vật có vú lớn có thể đóng băng toàn thân rồi sống lại. Ếch gỗ đáng ngưỡng mộ chính vì nó cho thấy điều đó khó đến mức nào.

Câu hỏi thường gặp

Ếch gỗ có cảm thấy đau khi đóng băng không?

Không ai đo trực tiếp được cảm giác của ếch. Điều biết chắc là khi đã đông cứng, hoạt động điện của não và tim gần như dừng, nên không có cơ sở để nói nó còn tri giác trong giai đoạn đó. Giai đoạn đầu khi băng mới chạm da thì ếch vẫn còn tỉnh, nhưng nó thường đã nằm yên dưới lá từ trước.

Một con ếch gỗ có thể đông và tan bao nhiêu lần trong một mùa đông?

Ngoài tự nhiên, nhất là ở rìa phía nam vùng phân bố, ếch có thể trải qua nhiều chu kỳ đông tan khi thời tiết dao động quanh 0 độ. Các nghiên cứu cho thấy những chu kỳ này không nhất thiết gây hại, thậm chí giúp tăng lượng glucose bảo vệ. Tuy nhiên mỗi lần tan cũng tiêu tốn năng lượng dự trữ, nên mùa đông quá thất thường vẫn là áp lực.

Glucose cao như vậy có làm ếch bị như bệnh tiểu đường không?

Nồng độ glucose trong máu ếch đông cứng cao đến mức sẽ gây hại nghiêm trọng cho người. Ếch chịu được vì nó chỉ duy trì mức đó trong thời gian đóng băng, khi trao đổi chất gần như dừng, và có cơ chế thu hồi đường về gan sau khi tan. Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu bệnh đái tháo đường để ý đến loài này.

Ngoài ếch, động vật có xương sống nào khác chịu đông được?

Danh sách khá ngắn. Ngoài ếch gỗ còn vài loài ếch cây Bắc Mỹ, một số loài kỳ giông vùng lạnh như kỳ giông Siberia. Rùa con của loài rùa sơn mới nở trong tổ dưới đất cũng từng được xếp vào nhóm này, nhưng giới nghiên cứu còn tranh luận chúng chịu đông thật hay chủ yếu tránh đông. Ở côn trùng thì phổ biến hơn nhiều, nhiều loài sâu bướm và bọ vùng cực chịu đông rất giỏi. Động vật có vú và chim thì chưa có loài nào được biết là làm được.

Vì sao ếch gỗ không chọn cách xuống đáy ao như ếch khác?

Ếch gỗ sống chủ yếu trong rừng, chỉ về ao để sinh sản đầu xuân. Việc trú ngay dưới lớp lá rụng cho nó lợi thế: tan băng sớm hơn khi xuân về, đến vũng nước sinh sản trước các loài khác và đẻ trứng sớm. Cái giá phải trả là phải chịu đông, nên hai đặc điểm này tiến hoá đi cùng nhau.

Nếu muốn tận mắt thấy ếch gỗ thì có cách nào?

Ếch gỗ chỉ sống ở Bắc Mỹ, nên cách thực tế nhất là xem phim tư liệu và tư liệu ảnh của các nhóm nghiên cứu, trong đó có cảnh ếch đông cứng được rã đông và tim đập lại. Ở các vườn thú, ếch gỗ hiếm khi được trưng bày vì nhu cầu mùa đông lạnh khó tái tạo. Không nên mua bán hay nhập ếch hoang dã qua mạng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138