DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Nấm phát sáng trong rừng: vì sao gỗ mục và cây nấm tự toả ánh xanh trong đêm

Hơn một trăm loài nấm tự phát ánh sáng xanh lục trong đêm. Phản ứng hoá học nào tạo ra ánh sáng đó, nấm phát sáng để làm gì và quan sát an toàn ra sao.

Long-exposure night photograph of faint green glowing mushrooms on a rotting log in Cúc Phương forest, Ninh Bình, distant hiker silhouette holding a dim red light

Nấm phát sáng là những loài nấm tự tạo ra ánh sáng xanh lục bằng một phản ứng hoá học trong tế bào, gọi là phát quang sinh học. Hiện đã ghi nhận hơn một trăm loài, chủ yếu ở rừng ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ánh sáng có thể toả ra từ mũ nấm, phiến nấm, hoặc từ sợi nấm ăn sâu trong khúc gỗ mục, khiến cả khúc gỗ âm ỉ sáng trong bóng tối, hiện tượng mà người phương Tây xưa gọi là "lửa cáo".

Đây là ánh sáng lạnh: phản ứng tạo ra photon gần như không kèm nhiệt, khác với ngọn lửa hay bóng đèn sợi đốt. Ánh sáng này cũng rất mờ, mắt người chỉ thấy rõ khi đã ở trong bóng tối hoàn toàn khoảng hai mươi phút. Bài này giải thích phản ứng hoá học đằng sau, giả thuyết về lý do nấm phát sáng, và cách quan sát mà không làm hại rừng lẫn bản thân.

Hoá học của ánh sáng nấm: luciferin, luciferase và một vòng tái chế

Mọi sinh vật phát quang đều dùng cùng một nguyên lý: một phân tử gọi chung là luciferin bị oxy hoá với sự xúc tác của một enzyme gọi chung là luciferase. Phản ứng đẩy phân tử lên trạng thái kích thích, và khi nó trở về trạng thái bình thường thì giải phóng năng lượng dưới dạng ánh sáng. Tuy nhiên luciferin của đom đóm, của sứa, của vi tảo biển và của nấm là những phân tử khác nhau, tiến hoá độc lập.

Với nấm, câu đố hoá học chỉ được giải trọn vẹn vào khoảng năm 2018, khi một nhóm nghiên cứu quốc tế xác định được luciferin của nấm là một dẫn xuất của hispidin, một hợp chất mà nhiều loài nấm và thực vật vẫn tổng hợp. Họ tìm ra cả bộ enzyme: một enzyme tạo hispidin từ axit caffeic, một enzyme biến hispidin thành luciferin, luciferase để phát sáng, và một enzyme chuyển sản phẩm sau phát sáng trở lại thành axit caffeic. Nói cách khác, nấm có một vòng tái chế khép kín.

Điều này giải thích một quan sát cũ: nhiều loài nấm phát sáng liên tục suốt đêm, có loài sáng cả ban ngày dù mắt người không nhận ra, chứ không chớp tắt như đom đóm. Đom đóm có cơ quan phát sáng riêng và điều khiển nhịp chớp bằng thần kinh để giao tiếp với bạn tình. Nấm không có hệ thần kinh, ánh sáng của nó gắn với nhịp trao đổi chất của tế bào, nên sáng đều và thay đổi chậm theo nhiệt độ, độ ẩm và giai đoạn phát triển.

Phát hiện này có hệ quả thực tế bất ngờ. Vì axit caffeic có sẵn trong tế bào thực vật, các nhà khoa học đã chuyển bộ gen phát quang của nấm vào cây thuốc lá thí nghiệm và tạo ra những cây tự phát sáng suốt vòng đời mà không cần bổ sung hoá chất. Ánh sáng tập trung nhiều ở phần đang sinh trưởng, giúp quan sát hoạt động trao đổi chất của cây theo thời gian thực.

Một số loài nấm phát sáng được nghiên cứu nhiều

Không phải loài nấm phát sáng nào cũng sáng ở cùng bộ phận. Bảng dưới liệt kê vài nhóm được nhắc nhiều trong tài liệu khoa học, kèm điều cần biết về an toàn.

Nhóm / loàiBộ phận phát sángPhân bố được biếtLưu ý
Chi Mycena (nhiều loài, ví dụ Mycena chlorophos)Mũ và phiến nấm nhỏ, có loài cả sợi nấmRộng, nhiều loài ở rừng nhiệt đới châu ÁQuả thể bé, sống ngắn, thường mọc sau mưa
Chi Armillaria (nấm mật ong)Chủ yếu sợi nấm trong gỗ mụcRừng ôn đới và cận nhiệtNguồn chính của "lửa cáo" trên khúc gỗ; nhiều loài gây hại cây rừng
Chi OmphalotusPhiến nấmNhiều châu lụcCó loài gây ngộ độc, dễ bị nhầm với nấm ăn được
Neonothopanus gardneriCả cây nấmRừng cọ ở BrazilĐộ sáng thay đổi theo nhịp ngày đêm, được dùng trong thí nghiệm về lý do phát sáng
Panellus stipticusPhiến nấmRộng ở Bắc bán cầuMột số quần thể phát sáng, quần thể khác thì không

Định danh nấm bằng mắt rất dễ sai, kể cả với người có kinh nghiệm. Thấy một cây nấm phát sáng không cho bạn biết nó thuộc loài nào, càng không cho biết nó ăn được hay không.

Nấm phát sáng để làm gì: các giả thuyết và thí nghiệm nấm giả

Phát sáng tốn năng lượng, nên giới sinh học đặt câu hỏi nó mang lại lợi ích gì. Giả thuyết phổ biến nhất là thu hút côn trùng: những con bọ, ruồi nhỏ bị ánh sáng kéo đến, bò lên cây nấm rồi mang bào tử đi nơi khác, đặc biệt hữu ích ở tầng rừng thấp nơi gió yếu.

Năm 2015, một nhóm nghiên cứu ở Brazil kiểm tra giả thuyết này với loài Neonothopanus gardneri. Họ phát hiện độ sáng của nấm do đồng hồ sinh học điều khiển, tăng lên vào ban đêm. Sau đó họ đặt trong rừng những cây nấm giả bằng nhựa, một số gắn đèn LED xanh lục có màu tương tự, một số không. Nấm giả có đèn thu hút nhiều côn trùng hơn hẳn, bao gồm bọ cánh cứng, gián rừng, nhện và các loài có thể mang bào tử. Đây là bằng chứng khá thuyết phục cho giả thuyết thu hút, ít nhất với loài này.

Nhưng giả thuyết đó khó áp dụng cho những loài chỉ phát sáng ở sợi nấm nằm sâu trong gỗ, nơi chẳng có bào tử nào để phát tán. Với chúng, một số nhà nghiên cứu cho rằng ánh sáng có thể chỉ là sản phẩm phụ của quá trình chuyển hoá chống oxy hoá, hoặc có chức năng khác chưa được biết. Câu trả lời trung thực hiện nay là: lý do phát sáng có lẽ khác nhau giữa các nhóm nấm, và với nhiều loài vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Lửa cáo trong lịch sử: từ ghi chép cổ đến chiếc tàu ngầm đầu tiên

Từ thời cổ đại. Aristotle đã mô tả gỗ mục phát sáng mà không nóng, và sau đó nhiều nhà tự nhiên học châu Âu ghi lại hiện tượng này. Trong một thời gian dài, người ta không biết nguồn sáng là nấm, có người cho rằng đó là tính chất của chính gỗ.

Thợ mỏ và người đi rừng. Có những ghi chép về thợ mỏ nhận ra gỗ chống hầm phát sáng mờ trong lòng đất, nơi độ ẩm cao và tối hoàn toàn rất hợp cho sợi nấm. Người đi rừng ở nhiều nơi cũng kể về những khúc gỗ "ma" sáng lên trong đêm.

Chiếc tàu ngầm Turtle. Trong cuộc Chiến tranh giành độc lập Mỹ, tàu ngầm thô sơ Turtle được cho là đã dùng mẩu gỗ phát sáng do nấm để soi kim đồng hồ đo độ sâu, vì đèn dầu sẽ đốt hết oxy trong khoang kín. Câu chuyện thường được kể lại trong lịch sử khoa học, dù chi tiết vận hành thực tế không còn nhiều tư liệu.

Từ hiện tượng sang khoa học. Phải đến thế kỷ 19, các nhà khoa học mới xác định chắc chắn ánh sáng đến từ sợi nấm sống: khi giết nấm bằng nhiệt hoặc làm khô, gỗ ngừng sáng. Bộ hoá chất cụ thể thì mãi đến thế kỷ 21 mới được giải mã.

Quan sát nấm phát sáng: chuẩn bị, mắt và máy ảnh

Thời điểm tốt nhất thường là vài ngày sau những trận mưa đầu mùa, ở rừng ẩm, đêm không trăng. Nếu đi trong vườn quốc gia, bạn cần đi theo tuyến được phép và có hướng dẫn viên vào ban đêm.

  1. Đi theo nhóm và có người thông thạo địa hình. Rừng ban đêm có rắn, vắt, đường trơn. Báo trước lịch trình cho người ở nhà hoặc ban quản lý.
  2. Dùng đèn đỏ. Ánh sáng đỏ ít làm mất khả năng nhìn trong tối của mắt. Đến chỗ nghi có nấm thì tắt hẳn đèn.
  3. Chờ mắt thích nghi. Đứng yên trong bóng tối khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Ánh sáng nấm thường quá mờ để thấy ngay, nhưng sau thời gian này các khúc gỗ hoặc cụm nấm nhỏ sẽ hiện ra.
  4. Chụp phơi sáng dài. Đặt máy trên chân máy, độ nhạy sáng cao, thời gian phơi từ vài giây đến vài chục giây. Máy ảnh thường "thấy" màu xanh rõ hơn mắt người.
  5. Không hái, không lật gỗ. Chụp tại chỗ, để nguyên khúc gỗ. Lật gỗ phá nơi sống của cả hệ sinh vật bên dưới và làm khô sợi nấm.
  6. Rửa tay sau chuyến đi và tuyệt đối không ăn thử. Một số nấm phát sáng có độc, và ánh sáng không phải dấu hiệu nhận biết an toàn theo bất kỳ nghĩa nào.

Nếu ảnh của bạn có ghi rõ ngày, nơi chụp và môi trường xung quanh, nó có thể hữu ích cho các nhà nấm học đang lập danh sách loài nấm phát sáng ở Việt Nam, một chủ đề còn ít được khảo sát.

Phân biệt nấm phát sáng với những ánh sáng khác trong đêm

Không phải đốm sáng nào trong rừng đêm cũng là nấm. Đom đóm phát ra ánh sáng nhấp nháy và di chuyển, trong khi nấm sáng đều, đứng yên và không chớp. Một số ấu trùng côn trùng và giun đất phát quang cũng có thể sáng trên mặt đất, nhưng thường là những chấm nhỏ có thể bò đi. Ở ven biển, ánh sáng xanh lam loé lên trên sóng hay cát ướt là do vi sinh vật phù du, không liên quan đến nấm.

Cũng cần phân biệt với hiện tượng huỳnh quang: nhiều loài nấm, địa y, bọ cạp sáng lên dưới đèn tia cực tím vì chúng hấp thụ tia cực tím rồi phát lại ánh sáng nhìn thấy. Đó không phải phát quang sinh học, vì tắt đèn tia cực tím thì chúng tối ngay. Nấm phát quang thật thì tự sáng trong bóng tối hoàn toàn.

Cuối cùng là các ánh sáng do con người: phản quang từ đèn pin người khác, ánh trăng phản chiếu trên lá ướt, hay mảnh rác nhựa phát quang. Cách kiểm đơn giản là dùng máy ảnh phơi sáng lâu trong bóng tối tuyệt đối: nếu vật thể vẫn hiện ra với màu xanh lục đều, khả năng cao đó là nấm.

Câu hỏi thường gặp

Ánh sáng của nấm có đủ để đọc sách không?

Với phần lớn loài thì không. Ánh sáng nấm rất mờ, chỉ đủ để mắt đã thích nghi với bóng tối nhận ra hình dạng. Một số cụm nấm dày đặc có thể sáng hơn, nhưng các mô tả về việc đọc chữ dưới ánh nấm thường là phóng đại. Máy ảnh phơi sáng lâu cho cảm giác sáng hơn nhiều so với thực tế mắt nhìn.

Ở Việt Nam có nấm phát sáng không?

Khí hậu nóng ẩm và rừng nhiều gỗ mục của Việt Nam là môi trường phù hợp cho nhóm nấm này, và người đi rừng ban đêm thỉnh thoảng chụp được ảnh nấm hoặc gỗ phát sáng sau mưa. Tuy nhiên danh sách loài được khảo sát và định danh khoa học ở Việt Nam còn hạn chế, nên khó nói chắc có bao nhiêu loài.

Nấm phát sáng có nguy hiểm khi chạm vào không?

Chạm vào nấm nói chung không gây hại cho da người khỏe mạnh, nhưng bạn nên tránh vì dễ làm hỏng cây nấm mỏng manh. Nguy hiểm thật nằm ở việc ăn: một số loài phát sáng gây ngộ độc. Sau khi đi rừng, rửa tay trước khi ăn uống là đủ.

Có thể mang gỗ phát sáng về nhà nuôi không?

Không nên. Sợi nấm phát sáng cần độ ẩm và điều kiện rất cụ thể, mang về thường tắt sau vài ngày. Lấy gỗ, nấm hay mẫu sinh vật từ vườn quốc gia và khu bảo tồn còn có thể vi phạm quy định quản lý rừng. Ngắm và chụp tại chỗ là cách tốt cho cả người lẫn rừng.

Vì sao ánh sáng nấm luôn màu xanh lục?

Màu ánh sáng phụ thuộc vào cấu trúc phân tử phát sáng sau phản ứng. Ở nấm, sản phẩm của phản ứng oxy hoá luciferin phát ra ánh sáng có bước sóng khoảng 520 đến 530 nanomet, rơi vào vùng xanh lục. Đây cũng là vùng mắt người nhạy nhất trong điều kiện tối, nên ta mới thấy được ánh sáng dù rất yếu.

Nghiên cứu nấm phát sáng có ứng dụng gì?

Bộ gen phát quang của nấm có thể đưa vào thực vật để tạo cây phát sáng phục vụ nghiên cứu, ví dụ quan sát cây phản ứng thế nào khi bị tổn thương hay khi thiếu nước. Các hệ phát quang sinh học nói chung còn được dùng làm công cụ đánh dấu trong sinh học phân tử. Ý tưởng dùng cây phát sáng thay đèn đường thì còn rất xa thực tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138