DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Vì sao cây xấu hổ cụp lá khi bị chạm: tín hiệu điện, bản lề nước và "trí nhớ" của cây

Cây xấu hổ (trinh nữ, mắc cỡ) cụp lá trong vài giây vì một tín hiệu điện làm nước rút khỏi tế bào ở gốc lá. Cơ chế, lý do tiến hoá và thí nghiệm "trí nhớ" của cây.

Close-up of a child fingertip gently touching a sensitive plant whose small leaflets are folding, grassy dike edge in Đồng Tháp, warm afternoon sun, face out of frame

Cây xấu hổ (Mimosa pudica, còn gọi là cây trinh nữ hay cây mắc cỡ) cụp lá khi bị chạm vì một tín hiệu điện chạy dọc cây làm các tế bào ở gốc lá chét đột ngột mất nước và xẹp xuống. Chỗ gốc lá phình nhẹ đó gọi là thể gối (pulvinus), hoạt động giống một bản lề thuỷ lực: khi căng nước thì lá dựng, khi nước rút ra thì lá gập. Toàn bộ chuyện này xảy ra trong khoảng một đến vài giây, nhanh đến mức nhìn thấy bằng mắt thường, điều rất hiếm ở thực vật.

Lá không có cơ bắp, cũng không có dây thần kinh. Cái làm cây xấu hổ đặc biệt là nó dùng những công cụ chung của mọi tế bào thực vật, gồm bơm ion, kênh ion và nước, để tạo ra một chuyển động nhanh. Bài này đi qua cơ chế đó, lý do cây cần cụp lá, và thí nghiệm nổi tiếng cho thấy cây có thể "quen" với một kiểu va chạm vô hại.

Từ cái chạm đến lúc lá gập: chuyện xảy ra trong vài giây

Các nhà sinh lý thực vật đã đo được trình tự sự kiện bằng điện cực gắn lên thân và cuống lá. Diễn biến chính gồm:

  1. Cảm nhận. Cái chạm làm biến dạng tế bào ở lá chét. Các kênh ion nhạy với lực cơ học mở ra, làm thay đổi điện thế màng tế bào ở chỗ bị chạm.
  2. Lan truyền tín hiệu. Một xung điện, tương tự về nguyên lý với điện thế hoạt động ở dây thần kinh nhưng chậm hơn nhiều, chạy qua các mô dẫn trong cuống lá. Chạm mạnh hoặc làm tổn thương lá (như hơ nóng, cắt) thì tín hiệu lan xa hơn, có khi làm cụp cả những lá ở xa.
  3. Mở cửa xả ion. Khi tín hiệu đến thể gối, các tế bào vận động ở nửa dưới của nó mở kênh cho ion kali và ion clorua thoát ra ngoài tế bào.
  4. Nước đi theo. Nồng độ chất tan bên trong giảm, nước thẩm thấu ra theo. Tế bào nửa dưới xẹp xuống trong khi nửa trên vẫn căng, khiến lá gập lại hoặc cả cuống lá rủ xuống.
  5. Hồi phục từ từ. Để dựng lá lên lại, tế bào phải tốn năng lượng bơm ion vào trở lại và hút nước về. Việc này chậm hơn nhiều so với lúc gập, thường mất từ vài phút đến khoảng nửa giờ.

Sự bất đối xứng giữa gập nhanh và mở chậm là đặc điểm chung của các chuyển động nhanh ở thực vật: xả áp suất thì dễ, nạp lại áp suất thì tốn công.

Một cách hình dung dễ nhớ: thể gối giống một chiếc gối hơi có hai ngăn, ngăn trên và ngăn dưới. Lá đứng thẳng khi cả hai ngăn đều căng. Khi tín hiệu đến, van của ngăn dưới mở, hơi xì ra, phía trên vẫn căng nên đẩy lá gập xuống. Muốn lá dựng lại thì phải bơm ngăn dưới căng trở lại, và cái bơm đó là các protein vận chuyển ion chạy bằng năng lượng của tế bào. Hình ảnh này không chính xác từng chi tiết nhưng đủ để hiểu vì sao trời quá nóng, cây thiếu nước hay đất quá khô thì cây xấu hổ cụp lá chậm chạp và mở lại rất lâu.

Lá chét, cuống lá và cả cành: ba mức phản ứng khác nhau

Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy cây xấu hổ có ít nhất ba kiểu phản ứng. Chạm rất nhẹ vào đầu một lá kép, chỉ vài cặp lá chét ở đầu khép lại, rồi sự khép lan dần về gốc lá như một dãy cửa chớp. Chạm mạnh hơn hoặc gõ vào cuống, cả lá kép rủ xuống do thể gối lớn ở gốc cuống mất nước. Gõ mạnh vào thân hoặc cắt một lá, phản ứng có thể lan sang những lá lân cận trên cùng cành.

Mỗi lá kép của cây xấu hổ có nhiều tầng thể gối: ở gốc từng lá chét nhỏ, ở gốc các cuống phụ và ở gốc cuống chính. Chúng có ngưỡng kích thích khác nhau, nên cây có thể phản ứng tương xứng với mức độ va chạm thay vì lúc nào cũng gập toàn bộ.

Đây là chi tiết đáng giá cho người tò mò muốn tự quan sát: thử chạm với ba mức lực khác nhau, ghi lại lá nào gập, gập bao xa, mất bao lâu để mở lại. Bạn sẽ có trong tay một thí nghiệm sinh lý thực vật đúng nghĩa, chỉ với một bụi cỏ mọc ven bờ ruộng.

Vì sao cây phải tốn công cụp lá

Làm con vật ăn cỏ mất hứng. Giả thuyết được nhắc nhiều nhất là chống bị ăn. Lá đang xoè xanh tươi đột nhiên cụp lại, trông như héo, đồng thời làm lộ ra những gai nhỏ trên thân và cuống. Một con dê hay côn trùng lớn chạm vào có thể "thấy" bữa ăn biến mất.

Rũ côn trùng nhỏ. Chuyển động đột ngột có thể làm rơi hoặc làm hoảng những côn trùng đang đậu, giảm thiệt hại do bị gặm.

Giảm mất nước khi gió mạnh. Một số nhà nghiên cứu cho rằng cụp lá khi gió lớn hoặc mưa nặng hạt giúp giảm tổn thương cơ học và mất nước. Bằng chứng cho giả thuyết này yếu hơn so với giả thuyết chống bị ăn.

Cái giá phải trả là quang hợp. Lá cụp thì nhận ít ánh sáng hơn. Mỗi lần gập rồi mở lại, cây mất một khoảng thời gian không quang hợp được và tốn năng lượng bơm ion. Vì vậy cây không nên cụp lá với mọi va chạm vô hại, và đó là chỗ thí nghiệm "trí nhớ" bên dưới trở nên thú vị.

Thí nghiệm "cây biết quen": thả rơi chậu cây hàng chục lần

Năm 2014, nhóm của nhà sinh thái học Monica Gagliano công bố một thí nghiệm gây tranh luận. Họ đặt những chậu cây xấu hổ vào một khung cho phép thả rơi một đoạn ngắn, đủ làm cây cụp lá nhưng không gây hại. Sau nhiều lần thả liên tiếp, cây dần không cụp lá nữa. Khi bị lắc theo kiểu khác, cây lại cụp bình thường, cho thấy đó không phải do mệt mỏi hay cạn năng lượng, mà là cây đã ngừng phản ứng với riêng kiểu kích thích vô hại kia.

Đáng chú ý hơn, khi thử lại sau vài tuần, những cây đã "quen" vẫn không cụp lá với kiểu thả rơi cũ. Cây được trồng trong điều kiện thiếu sáng quen nhanh hơn, phù hợp với lập luận rằng cây ít ánh sáng càng không muốn phí thời gian quang hợp cho những lần cụp lá vô ích.

Trong tâm lý học, hiện tượng này gọi là quen (habituation), một dạng học tập đơn giản nhất. Việc dùng chữ "học" và "trí nhớ" cho thực vật vẫn bị nhiều nhà khoa học phản đối vì dễ gợi liên tưởng đến ý thức. Cách nói thận trọng là: cây xấu hổ có cơ chế điều chỉnh phản ứng dựa trên trải nghiệm trước đó và duy trì sự điều chỉnh này trong nhiều ngày. Cơ chế phân tử cụ thể vẫn chưa được làm rõ, và thí nghiệm cần thêm các nhóm độc lập lặp lại để thành kết luận chắc chắn.

Những người phản biện cũng nêu các điểm cần thận trọng: số cây trong thí nghiệm không lớn, điều kiện thả rơi khó chuẩn hoá giữa các phòng thí nghiệm, và một phản ứng giảm dần chưa chắc đã cần đến khái niệm học tập nếu có thể giải thích bằng sự điều chỉnh ngưỡng của kênh ion. Dù kết luận cuối cùng ra sao, thí nghiệm đã có giá trị ở chỗ đặt ra câu hỏi rõ ràng và có thể kiểm chứng, thay vì những tuyên bố mơ hồ kiểu cây cối hiểu lời người nói.

Những điều kỳ khác ở cây xấu hổ ít người để ý

Ngoài phản xạ với cái chạm, loài cây quen thuộc này còn vài đặc điểm đáng biết:

  • Ngủ vào ban đêm. Lá cây xấu hổ cũng cụp lại khi trời tối và mở ra khi sáng, giống nhiều cây họ Đậu. Năm 1729, nhà thiên văn Pháp de Mairan để cây trong tủ tối và thấy lá vẫn đóng mở theo nhịp ngày đêm; đó được xem là một trong những quan sát đầu tiên về đồng hồ sinh học nội tại.
  • Có thể bị gây mê. Các thí nghiệm cho thấy khi cây bị phơi với một số chất gây mê dùng trong y khoa, nó ngừng phản ứng với cái chạm, rồi phản ứng trở lại khi chất đó bay hết. Điều này gợi ý các chất gây mê tác động lên những cơ chế điện màng tế bào phổ biến ở nhiều sinh vật.
  • Không phải cây bản địa. Cây xấu hổ có nguồn gốc ở châu Mỹ nhiệt đới, sau đó lan ra khắp vùng nhiệt đới và trở thành cỏ dại quen thuộc ở Việt Nam, mọc ven bờ ruộng, bãi đất trống, lề đường.
  • Rễ có nốt sần. Là cây họ Đậu, rễ cây xấu hổ sống cộng sinh với vi khuẩn cố định đạm, giúp nó mọc tốt trên đất nghèo.
  • Không nên cho gia súc ăn nhiều. Cây chứa mimosine, một hợp chất có thể gây hại cho vật nuôi nếu ăn lượng lớn kéo dài; thân cũng có gai nhỏ.

Có một loài khác cũng chuyển động nhìn thấy được là cây vũ nữ (Codariocalyx motorius), có những lá chét nhỏ tự xoay tròn chậm. Cơ chế của nó cũng dựa vào thể gối và nước, nhưng không cần cái chạm kích hoạt.

Cây xấu hổ và cây bắt ruồi: hai kiểu chuyển động nhanh

Người ta hay đặt cây xấu hổ cạnh cây bắt ruồi Venus vì cả hai đều chuyển động khi bị chạm. Chúng giống nhau ở tín hiệu điện, khác nhau ở cách tạo lực.

Tiêu chíCây xấu hổCây bắt ruồi Venus
Mục đíchTự vệ, giảm bị ănBắt côn trùng lấy dinh dưỡng
Kích hoạtMột cái chạm đủ mạnhThường cần hai lần chạm vào lông cảm giác trong khoảng thời gian ngắn
Cơ chế tạo chuyển độngTế bào ở thể gối mất nước, bản lề thuỷ lựcKết hợp thay đổi áp suất nước và sự bật đổi độ cong của lá bẫy
Tốc độ hồi phụcVài phút đến khoảng nửa giờBẫy đã bắt mồi đóng nhiều ngày để tiêu hoá
Ở Việt NamMọc hoang khắp nơiKhông mọc tự nhiên, chỉ có cây trồng

Cả hai đều cho thấy thực vật có hệ thống truyền tín hiệu điện khá tinh vi dù không có dây thần kinh. Đó là lý do một số nhà nghiên cứu dùng cụm từ "sinh lý điện thực vật" để chỉ lĩnh vực này.

Câu hỏi thường gặp

Chạm vào cây xấu hổ nhiều lần có làm cây chết không?

Chạm nhẹ vài lần không làm cây chết, nhưng mỗi lần cụp và mở lại cây mất thời gian quang hợp và tốn năng lượng. Nếu bị kích thích liên tục cả ngày, cây sẽ yếu đi. Trẻ em thích chạm vào cây thì nên để mỗi lá nghỉ cho đến khi mở lại hẳn rồi mới chạm tiếp.

Tại sao gọi là cây trinh nữ hay cây mắc cỡ?

Tên gọi dân gian xuất phát từ hình ảnh lá khép lại khi bị chạm, như người e thẹn cúi mặt. Tên khoa học pudica trong tiếng Latin cũng mang nghĩa e lệ, nên ý tưởng đặt tên này khá giống nhau ở nhiều nền văn hoá. Miền Bắc hay gọi cây xấu hổ, miền Nam hay gọi cây mắc cỡ.

Cây xấu hổ có phản ứng với tiếng động không?

Lá cây phản ứng với rung động cơ học đủ mạnh như gõ vào chậu, gió giật hay giọt mưa lớn, chứ không phản ứng với âm thanh nói chuyện thông thường. Những thí nghiệm hét vào cây hay mở nhạc thường không cho kết quả, trừ khi loa đặt sát làm rung chậu cây.

Có thể trồng cây xấu hổ trong nhà để quan sát không?

Đây là cây cỏ dại phổ biến, không phải loài quý hiếm, nên trồng một chậu nhỏ từ hạt hoặc cây con là việc đơn giản. Cây cần nắng nhiều, đất thoát nước, tưới vừa phải. Lưu ý thân có gai nhỏ, nên đeo găng khi nhổ cây và đặt chậu xa chỗ trẻ nhỏ hay vật nuôi gặm.

Cây xấu hổ có "cảm giác đau" không?

Không có bằng chứng thực vật có cảm giác đau theo nghĩa của động vật, vì cảm giác đau gắn với hệ thần kinh và não. Cây xấu hổ có hệ thống phát hiện kích thích và truyền tín hiệu điện, nhưng đó là phản ứng sinh lý. Dùng từ "đau" hay "xấu hổ" chỉ là cách nói hình ảnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138