DieuKy.comĐiều Kỳ
Thí nghiệm "phép màu" an toàn tại nhà

Cốc thuỷ tinh "hát" khi miết vành: cộng hưởng, ma sát dính trượt và cách làm

Miết ngón tay ướt quanh vành ly chân cao, chiếc ly ngân lên một nốt trong vắt. Vì sao ly phát ra tiếng, đổ nước thì nốt đổi ra sao và cách làm an toàn.

Wet fingertip circling the rim of a thin stemmed wine glass half filled with water on a wooden dining table in Huế, close-up from the side, warm evening lamp light

Khi bạn làm ướt đầu ngón tay rồi miết đều quanh vành một chiếc ly chân cao, chiếc ly sẽ ngân lên một âm thanh trong và dài như tiếng chuông nhỏ. Nguyên nhân là ngón tay không trượt trơn tru mà liên tục dính rồi trượt, mỗi lần như vậy gõ một cú cực nhẹ vào thành ly. Khi nhịp gõ trùng với tần số dao động riêng của chiếc ly, các cú gõ cộng dồn lại và ly rung thành tiếng: đó là cộng hưởng.

Thí nghiệm này không cần gì ngoài một chiếc ly thuỷ tinh mỏng và chút nước, nhưng cần vài phút làm quen tay. Bài viết hướng dẫn cách làm cho ra tiếng, cách đổi nốt bằng lượng nước, vì sao nước làm nốt trầm xuống chứ không cao lên như nhiều người đoán, và những lưu ý để không ai bị đứt tay vì thuỷ tinh.

Cách làm cho ly cất tiếng

Chọn một chiếc ly chân cao bằng thuỷ tinh mỏng, loại ly uống vang. Cốc dày, cốc nhựa và cốc thành thẳng không chân thường không kêu hoặc kêu rất nhỏ. Rửa tay sạch để hết dầu mỡ, vì dầu trên da làm ngón tay trượt quá trơn.

  1. Đặt ly trên mặt bàn phẳng, lót một khăn mỏng dưới đế để ly không xê dịch và nếu có đổ cũng không vỡ.
  2. Một tay giữ chặt đế ly, ấn đế xuống bàn. Không cầm thân ly vì tay chạm vào thân sẽ làm tắt dao động.
  3. Nhúng đầu ngón trỏ tay kia vào nước, vẩy bớt cho chỉ còn ẩm chứ không nhỏ giọt.
  4. Đặt đầu ngón tay lên vành ly, miết thành vòng tròn đều đặn với lực nhẹ và tốc độ vừa phải, khoảng một vòng mỗi giây.
  5. Sau vài vòng, bạn sẽ cảm thấy ngón tay hơi rung và nghe tiếng rít nhỏ, rồi chuyển thành tiếng ngân rõ. Nếu chưa ra tiếng, thử ấn nhẹ hơn hoặc làm ướt lại ngón tay.
  6. Một số người có da tay quá khô hoặc quá trơn khó tạo tiếng. Nhỏ thêm một giọt nước lên vành ly hoặc dùng nước có pha chút giấm ăn để rửa ngón tay thường giúp ích.

Lần đầu có thể mất vài phút. Khi đã quen, nhiều người tạo được tiếng chỉ sau một hai vòng. Trẻ em thường làm được nếu người lớn giữ đế ly giúp, để trẻ chỉ lo miết ngón tay.

Vì sao chiếc ly cất tiếng: ma sát dính rồi trượt

Khi ngón tay ẩm miết trên thuỷ tinh sạch, nó không trượt mượt như trên mặt dầu. Có lúc ngón tay hơi bám vào thành ly, kéo thành ly lệch đi một chút xíu; lực đàn hồi của thuỷ tinh tăng dần đến khi thắng được lực bám, ngón tay trượt đi, thành ly bật về. Rồi ngón tay lại bám, lại trượt. Hiện tượng này gọi là ma sát dính trượt, và nó xảy ra hàng trăm lần mỗi giây.

Bạn đã nghe ma sát dính trượt ở nhiều nơi khác mà không để ý: tiếng cửa bản lề kêu cót két, tiếng giày cao su rít trên sàn nhà thi đấu, tiếng phấn kêu trên bảng. Cả cây đàn nhị, đàn vĩ cầm cũng dùng cơ chế này: cây vĩ có nhựa thông bám vào dây đàn rồi trượt, kéo dây dao động liên tục.

Mỗi lần dính rồi trượt là một cú đẩy nhỏ vào thành ly. Nếu những cú đẩy diễn ra ngẫu nhiên, ly chỉ rít khe khẽ. Nhưng thành ly có một tần số dao động riêng, giống như dây đàn có một nốt riêng. Khi nhịp dính trượt tự điều chỉnh để trùng với tần số đó, mỗi cú đẩy đến đúng lúc thành ly đang dao động theo hướng thuận, năng lượng cộng dồn lại và dao động lớn dần. Đó là cộng hưởng, cùng nguyên lý với việc đẩy xích đu đúng nhịp thì xích đu bay cao dần.

Thành ly rung theo kiểu nào

Vành ly méo thành hình bầu dục rồi đổi chiều. Khi ly ngân, vành ly không rung lên xuống mà phình ra ở hai phía đối diện và thóp vào ở hai phía còn lại, rồi đổi ngược lại, lặp đi lặp lại hàng trăm lần mỗi giây. Biên độ quá nhỏ để mắt thường thấy được.

Có bốn điểm gần như đứng yên. Kiểu rung này có bốn điểm trên vành gần như không chuyển động, gọi là nút, xen giữa bốn điểm rung mạnh nhất. Các điểm này xoay vòng theo ngón tay của bạn, vì chỗ ngón tay đẩy luôn là chỗ rung mạnh.

Nhìn thấy dao động qua mặt nước. Đổ một ít nước vào ly rồi làm cho ly hát, nhìn kỹ mặt nước sát thành ly, bạn sẽ thấy những gợn sóng li ti, đôi khi có giọt nước nhỏ bắn lên. Các gợn sóng mạnh nhất ở bốn vùng rung mạnh và gần như lặng ở các nút.

Ly mỏng, chân cao cho tiếng tốt nhất. Thành mỏng dễ uốn hơn nên ngón tay đủ sức kích thích. Chân cao giúp tay giữ ở đế mà không chạm thân ly, nên dao động không bị tắt. Ly pha lê chứa chì có tiếng ngân lâu hơn, nhưng ly thuỷ tinh thường cũng đủ cho thí nghiệm.

Đổ thêm nước thì nốt cao lên hay trầm xuống

Đây là chỗ thú vị nhất: hầu hết mọi người đoán sai. Nhiều người nghĩ đến cái chai thổi miệng, đổ thêm nước thì nốt cao lên. Với ly hát, chiều ngược lại mới đúng. Bảng dưới so sánh hai trường hợp để thấy vì sao.

Ly thuỷ tinh miết vànhChai thổi ngang miệng
Thứ dao độngThành ly bằng thuỷ tinhCột không khí trong chai
Đổ thêm nướcNốt trầm xuốngNốt cao lên
Lý doNước bám vào thành ly và dao động theo, làm phần rung nặng hơn nên rung chậm lạiCột không khí ngắn lại nên dao động nhanh hơn
Cách kiểmGõ nhẹ bằng muỗng gỗ cũng nghe nốt trầm dần khi thêm nướcThổi qua miệng chai sau mỗi lần rót thêm

Dựa vào điều này, bạn có thể xếp năm sáu chiếc ly cùng loại, đổ lượng nước khác nhau để chỉnh thành một gam nhạc đơn giản. Thêm nước từng chút một và so tai với một ứng dụng chỉnh dây đàn hoặc với giọng hát của chính bạn. Đó là một hoạt động âm nhạc kết hợp khoa học mà trẻ rất thích.

Đàn ly thuỷ tinh: nhạc cụ ra đời từ trò tiêu khiển này

Việc chơi nhạc bằng ly có nước đã có từ nhiều thế kỷ ở nhiều nơi trên thế giới. Vào thế kỷ mười tám, ở châu Âu, những bộ ly chỉnh âm sẵn xếp thành hàng trên bàn được biểu diễn trước khán giả. Nhà khoa học và chính khách người Mỹ Benjamin Franklin, sau khi nghe một buổi biểu diễn như vậy, đã thiết kế một nhạc cụ gọn hơn: những chiếc bát thuỷ tinh có kích cỡ khác nhau lồng vào cùng một trục nằm ngang, trục quay nhờ bàn đạp, người chơi chỉ cần chạm ngón tay ướt vào vành bát đang quay. Nhạc cụ này được gọi là armonica thuỷ tinh, và một số nhà soạn nhạc cổ điển đã viết tác phẩm cho nó.

Quanh nhạc cụ này có nhiều lời đồn, trong đó có chuyện tiếng của nó làm người nghe và người chơi bị bệnh thần kinh. Các nhà sử học âm nhạc thường cho rằng những lời đồn đó không có cơ sở rõ ràng, có thể bắt nguồn từ sự lạ lùng của âm thanh và từ việc thuỷ tinh pha chì thời đó. Đến nay, nhạc cụ này vẫn được một số nghệ sĩ chơi và không có bằng chứng âm thanh của nó gây hại.

Ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam, bạn có thể bắt gặp nghệ sĩ đường phố biểu diễn bằng cả bàn ly. Khi đã tự làm được một chiếc ly hát ở nhà, bạn sẽ hiểu họ đã phải luyện tập và chỉnh âm từng chiếc ly công phu đến mức nào.

An toàn khi làm với thuỷ tinh

Thuỷ tinh là thứ duy nhất có thể gây tổn thương trong thí nghiệm này. Vài nguyên tắc dưới đây giúp mọi người, nhất là trẻ nhỏ, làm thí nghiệm mà không ai bị thương:

  • Kiểm tra vành ly trước: chỉ dùng ly không mẻ, không nứt. Vết mẻ nhỏ cũng đủ cứa vào ngón tay khi miết vòng liên tục.
  • Không ấn mạnh. Ly hát nhờ đúng nhịp chứ không nhờ lực; ấn mạnh vừa không ra tiếng, vừa có thể làm ly đổ.
  • Người lớn giữ đế ly khi trẻ làm, đặt ly trên khăn và xa mép bàn.
  • Không cố làm vỡ ly bằng giọng hát hay loa. Trong phòng thí nghiệm, làm vỡ ly bằng âm thanh cần loa rất to phát đúng tần số cộng hưởng, mảnh vỡ bắn ra nguy hiểm, và âm lượng lớn như vậy hại tai. Đây không phải thứ để thử ở nhà.
  • Không dùng ly đang nóng vừa rửa bằng nước sôi; thay đổi nhiệt độ đột ngột cộng với rung có thể làm ly yếu bị nứt.
  • Nếu có ly vỡ, người lớn thu dọn bằng chổi và giấy báo dày, không để trẻ nhặt bằng tay.

Với trẻ rất nhỏ, bạn có thể thay ly chân cao bằng một chiếc tô inox mỏng: miết quanh vành tô bằng que gỗ có quấn vải cũng tạo tiếng ngân theo cùng nguyên lý, mà không có rủi ro vỡ.

Bốn biến thể để khám phá tiếp

Khi chiếc ly đầu tiên đã hát được, bạn có thể dùng nó làm điểm xuất phát cho nhiều quan sát khác. Mỗi biến thể dưới đây đổi một yếu tố, để trẻ tự đoán trước rồi mới thử:

  • Hai chiếc ly giống nhau đặt cạnh nhau: chỉnh nước cho hai ly cùng một nốt, đặt một mẩu dây thép mảnh hoặc cọng tăm nhẹ vắt ngang vành ly thứ hai. Làm cho ly thứ nhất hát, nhìn kỹ mẩu dây trên ly thứ hai: nó thường rung nhẹ hoặc xê dịch dù không ai chạm vào. Đó là cộng hưởng qua không khí, sóng âm từ ly này đẩy đúng nhịp vào ly kia. Nếu hai ly lệch nốt nhiều, mẩu dây gần như đứng yên.
  • Ly cạn và ly đầy: so nốt của cùng một ly khi rỗng, khi một phần ba nước và khi gần đầy. Trẻ sẽ tự rút ra quy luật nước nhiều thì nốt trầm.
  • Đổi chất lỏng: thay nước bằng nước muối đậm, cùng mực chất lỏng. Nước muối nặng hơn nên nốt thường trầm hơn một chút, dù khác biệt nhỏ và cần tai tinh hoặc ứng dụng đo nốt mới nhận ra.
  • Gõ thay vì miết: gõ nhẹ vành ly bằng đũa gỗ. Tiếng gõ có cùng nốt với tiếng miết, nhưng tắt nhanh hơn vì chỉ có một cú đẩy, trong khi ngón tay miết thì đẩy liên tục.

Với mỗi biến thể, nên để trẻ nói ra dự đoán trước khi làm. Đoán sai rồi tự thấy kết quả ngược lại là lúc trẻ nhớ lâu nhất, và cũng là tinh thần thật của khoa học: thử để kiểm, không phải để xác nhận điều mình đã tin.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao có người miết mãi mà ly không kêu?

Nguyên nhân thường gặp nhất là ngón tay có dầu, kem dưỡng hoặc quá ướt. Rửa tay bằng xà phòng, lau khô rồi chỉ làm ẩm nhẹ đầu ngón. Ly thành dày, ly có hoa văn nổi ở vành, hoặc cầm vào thân ly thay vì đế cũng làm ly không kêu.

Cốc thuỷ tinh không chân có hát được không?

Có thể, nhưng khó hơn. Cốc không chân buộc bạn phải giữ ở thân hoặc đáy, mà bàn tay chạm thân cốc sẽ hút bớt dao động. Bạn có thể đặt cốc trên khăn, giữ đáy bằng ba ngón tay và miết thật nhẹ, nhưng tiếng thường nhỏ và tắt nhanh.

Âm thanh từ ly hát có hại tai không?

Không. Tiếng ly hát ở nhà khá nhỏ, tương đương tiếng nói chuyện. Âm thanh chỉ có hại khi rất to và kéo dài. Lưu ý duy nhất là một số người, nhất là trẻ nhạy cảm với âm thanh, có thể thấy tiếng rít ban đầu khó chịu, lúc đó nên dừng lại.

Vì sao gợn sóng trên mặt nước lại đứng yên một chỗ chứ không chạy vòng?

Thật ra hình gợn sóng có xoay theo ngón tay của bạn, vì điểm rung mạnh luôn nằm gần chỗ ngón tay đang đẩy. Nếu bạn dừng tay, ly còn ngân thêm một lúc và hình gợn sóng đứng yên ở vị trí cuối cùng rồi tắt dần.

Có thể làm ly hát bằng que gỗ thay ngón tay không?

Được, nhiều người dùng một que gỗ tròn hoặc chày nhỏ quấn da, miết quanh vành để tạo tiếng, giống cách người ta làm cho chuông bát đồng ngân. Que phải có độ bám vừa phải; que trơn quá thì trượt, không tạo được nhịp dính trượt.

Tại sao mỗi chiếc ly có một nốt riêng?

Tần số riêng của ly phụ thuộc vào độ dày thành, đường kính, chiều cao và loại thuỷ tinh. Ly mỏng, rộng thường cho nốt trầm hơn ly dày, hẹp cùng chiều cao. Vì vậy hai chiếc ly nhìn giống nhau vẫn có thể lệch nhau một chút, nghệ sĩ phải chỉnh lại bằng nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138