Bạn đổ đầy nước vào cốc, đặt một tấm bìa phẳng lên miệng, giữ tấm bìa rồi lật ngược cốc, buông tay ra: tấm bìa dính chặt và nước không chảy xuống. Lực giữ tấm bìa đến từ không khí xung quanh, chính xác hơn là sự chênh lệch áp suất rất nhỏ giữa bên trong và bên ngoài cốc, cộng với một lớp nước mỏng ở mép bìa bịt kín không cho không khí lọt vào.
Thí nghiệm chỉ cần cốc, nước và một mẩu bìa, làm trên bồn rửa nên có đổ cũng không sao. Nhưng lời giải thích quen thuộc "áp suất khí quyển đẩy tấm bìa lên mạnh hơn sức nặng của nước" chỉ đúng một nửa. Bài này hướng dẫn cách làm chắc ăn, rồi giải thích đầy đủ hơn vì sao cả cốc chỉ đầy một nửa cũng giữ được, và vì sao lưới mùng cũng làm được như tấm bìa.
Cách làm chắc ăn từ lần đầu
Chuẩn bị một cốc thuỷ tinh hoặc cốc nhựa cứng miệng tròn phẳng, một tấm bìa cứng hoặc bìa nhựa mỏng rộng hơn miệng cốc khoảng hai đốt ngón tay mỗi bên, và một cái chậu hoặc bồn rửa. Làm theo các bước:
- Kiểm miệng cốc: miệng phải phẳng, không mẻ. Cốc mẻ vừa nguy hiểm cho tay vừa làm không khí lọt vào, thí nghiệm hỏng.
- Đổ nước đầy đến tận miệng, gần như tràn. Lần đầu nên làm với cốc đầy vì dễ thành công nhất.
- Đặt tấm bìa lên miệng cốc, ấn nhẹ cho bìa áp sát mép nước. Lau bớt nước tràn ra ngoài thành cốc để tay không trơn.
- Một tay cầm thân cốc, lòng bàn tay kia áp phẳng lên tấm bìa, lật ngược cốc một cách dứt khoát trên bồn rửa. Lật chậm rì rì dễ làm bìa xô lệch.
- Giữ cốc thẳng đứng, từ từ rút bàn tay đỡ bìa ra. Tấm bìa nằm yên, nước không chảy.
- Muốn kết thúc, nghiêng cốc một chút hoặc lách mép bìa: không khí lọt vào là nước đổ ngay. Đây là bước chứng minh hay nhất cho trẻ thấy vai trò của không khí.
Với trẻ nhỏ, người lớn làm mẫu một lần, sau đó để trẻ thử với cốc nhựa để có rơi cũng không vỡ. Nếu làm thất bại, nguyên nhân thường là bìa quá mềm đã thấm nước, miệng cốc không phẳng, hoặc lật cốc bị nghiêng làm hở mép.
Vì sao nước không đổ: phần mà ai cũng nói đúng
Không khí quanh chúng ta có trọng lượng, và lớp không khí dày hàng chục cây số phía trên ép xuống mọi bề mặt với một áp suất mà ở mực nước biển vào khoảng một trăm nghìn pascal. Đổi ra cảm nhận đời thường, mỗi xăng-ti-mét vuông bề mặt chịu một lực ép tương đương sức nặng của khoảng một ki-lô-gam. Áp suất này tác động theo mọi hướng, kể cả hướng từ dưới lên vào mặt dưới của tấm bìa.
Một tấm bìa đậy miệng cốc đường kính bảy tám xăng-ti-mét có diện tích vài chục xăng-ti-mét vuông, nên lực không khí đẩy từ dưới lên có thể đến hàng chục ki-lô-gam lực. Trong khi đó cột nước trong cốc chỉ nặng vài trăm gam. Nếu bên trong cốc hoàn toàn không có không khí, chỉ có nước, thì không khí bên ngoài thừa sức giữ nước lại.
Đến đây, lời giải thích nghe rất gọn. Nhưng nó dẫn tới một câu hỏi: nếu cốc chỉ đầy một nửa, phía trên mặt nước (lúc lật ngược là phía đáy cốc) có một túi không khí cũng mang áp suất khí quyển, đẩy nước xuống. Hai áp suất triệt tiêu nhau, vậy cái gì giữ nước? Thế mà thí nghiệm với cốc nửa nước vẫn thường thành công. Phần tiếp theo giải thích chỗ mà sách vở hay bỏ qua.
Phần hay bị bỏ qua: túi khí giãn ra và lớp nước bịt mép
Khi cốc nửa nước bị lật ngược, nước chỉ chảy xuống được nếu có thứ khác chiếm chỗ của nó trong cốc. Thứ đó chỉ có thể là không khí bên ngoài lọt vào qua khe giữa bìa và miệng cốc. Nếu khe được bịt kín, nước muốn tụt xuống một chút thì túi khí ở đáy cốc phải giãn ra. Túi khí giãn ra thì áp suất bên trong nó giảm, theo định luật Boyle về chất khí ở nhiệt độ không đổi. Chỉ cần tấm bìa võng xuống một chút xíu, túi khí giãn một chút xíu, áp suất trong cốc đã thấp hơn bên ngoài đủ để bù lại sức nặng của nước. Hệ thống tự tìm được thế cân bằng.
Vậy cái gì bịt khe? Đó là lớp nước mỏng giữa mép bìa và miệng cốc. Sức căng bề mặt của nước, tức là lực các phân tử nước níu nhau ở bề mặt, làm lớp nước mỏng này như một gioăng cao su lỏng. Không khí muốn chui qua phải đẩy vỡ màng nước đó, và với khe hẹp, chênh lệch áp suất nhỏ trong thí nghiệm không đủ để làm vậy.
Còn một vai trò ít ai nhắc của tấm bìa: nó giữ cho mặt nước phẳng. Một mặt nước rộng úp ngược, nếu không có gì đỡ, sẽ gợn lên một chút, bong bóng khí chui lên ở một chỗ và nước tuôn xuống ở chỗ khác. Hiện tượng mặt phân cách bất ổn này là lý do bạn không thể úp ngược cốc nước trần mà giữ được nước, dù áp suất không khí vẫn y nguyên. Tấm bìa làm mặt nước không thể gợn, nên không khí không có lối vào.
Biến thể để kiểm chứng lời giải thích
Một thí nghiệm hay là thí nghiệm mà trẻ có thể thay đổi một yếu tố để thấy chuyện gì xảy ra. Bảng dưới gợi ý các biến thể, kết quả thường gặp và điều mỗi biến thể chứng minh. Kết quả có thể khác tuỳ cốc và bìa, đó cũng là lúc nên ghi chép lại.
| Biến thể | Kết quả thường gặp | Điều chứng minh |
|---|---|---|
| Cốc đầy nước | Giữ rất chắc | Không có túi khí, áp suất ngoài giữ nước |
| Cốc nửa nước | Thường vẫn giữ, bìa hơi võng xuống | Túi khí giãn ra làm áp suất trong cốc giảm |
| Thay bìa bằng lưới mùng bịt chặt miệng cốc | Nước vẫn không chảy qua các lỗ lưới khi cốc thẳng đứng | Sức căng bề mặt bịt từng lỗ nhỏ, lưới giữ mặt nước phẳng |
| Chọc một lỗ nhỏ ở đáy cốc nhựa | Bịt lỗ bằng ngón tay thì giữ, nhấc ngón tay ra thì nước đổ | Không khí vào được từ trên là cân bằng bị phá |
| Xoay cốc nằm ngang | Thường vẫn giữ một lúc rồi rò rỉ | Áp suất tác động theo mọi hướng, nhưng khe ở mép trên dễ hở hơn |
Biến thể lưới mùng là "phép màu" ấn tượng nhất: trẻ thấy rõ có lỗ mà nước không chảy qua. Lật ngược cốc có lưới bọc chặt bằng dây thun, giữ thẳng đứng, nước nằm yên; nghiêng nhẹ, bọt khí chui vào và nước chảy ròng ròng. Với cốc nhựa đục lỗ, người lớn nên dùng một chiếc đinh nhỏ xoáy dần để làm lỗ trước, không để trẻ cầm vật nhọn.
Những lời giải thích sai hoặc chưa đủ
"Tấm bìa bị hút dính vào cốc." Không có lực hút nào kéo bìa lên. Không khí đẩy bìa từ bên dưới, còn bên trong cốc thì đẩy yếu hơn một chút. Dùng chữ "hút" dễ khiến trẻ nghĩ cốc có phép lạ hút đồ vật, trong khi thứ tác động là không khí bên ngoài.
"Nước dính vào bìa nên không rơi." Lực dính giữa nước và bìa có góp phần ở mép, nhưng không đủ để giữ cả cột nước. Bằng chứng là chỉ cần lách cho một bọt khí lọt vào, nước đổ ngay dù vẫn còn tiếp xúc với bìa.
"Chỉ làm được với cốc thật đầy." Như đã giải thích, cốc nửa nước vẫn thường giữ được nhờ túi khí giãn ra. Cốc đầy chỉ dễ thành công hơn vì không có túi khí, tấm bìa không phải võng.
"Áp suất khí quyển rất lớn nên giữ được cả xô nước." Về lý thuyết, áp suất khí quyển đỡ được cột nước cao khoảng mười mét. Thực tế, miệng xô rộng làm mặt nước khó giữ phẳng và mép khó bịt kín, nên thí nghiệm với vật lớn thất bại. Đừng thử với xô hay chậu vì nước đổ ướt nhà và nặng, dễ trật tay.
An toàn và cách biến thí nghiệm thành tiết mục nhỏ
Thí nghiệm này hầu như không có rủi ro, nhưng vẫn có vài điều người lớn nên lưu ý khi làm cùng trẻ, nhất là khi trẻ hào hứng muốn làm lại nhiều lần và ngày càng mạnh tay hơn:
- Dùng cốc nhựa cứng cho trẻ tự làm; cốc thuỷ tinh chỉ để người lớn làm mẫu và luôn làm trên bồn rửa hay chậu.
- Không làm trên đầu ai, kể cả khi trẻ đòi "thử thách" giữ cốc trên đầu bạn. Bìa ướt lâu sẽ mềm, rơi bất ngờ.
- Lau sàn ngay khi có nước đổ để tránh trơn ngã, nhất là sàn gạch men.
- Thay tấm bìa mới sau vài lần thử, bìa giấy thấm nước sẽ cong và mất độ phẳng.
- Muốn biến thành tiết mục cho cả nhà xem, bạn có thể dùng nước pha màu và một cái lưới nhỏ giấu trong miệng cốc. Khán giả thấy cốc úp ngược mà nước không chảy, rồi bạn mới giải thích nguyên lý. Đây là cách nhiều tiết mục "ảo thuật khoa học" vẫn làm: phép màu là vật lý được trình bày khéo.
Sau thí nghiệm, gợi ý trẻ tìm hiện tượng tương tự trong nhà: ống hút nhúng vào nước rồi bịt đầu trên bằng ngón tay, nhấc lên thì nước nằm trong ống; nhả ngón tay ra thì nước chảy. Đó chính là nguyên lý của tấm bìa, chỉ là thu nhỏ lại.
Từ bán cầu Magdeburg đến cái cốc trong bếp
Ý tưởng không khí có sức nặng và có thể ép mạnh lên mọi vật từng là điều khó tin. Vào thế kỷ mười bảy, nhà khoa học kiêm thị trưởng người Đức Otto von Guericke chế tạo một bơm hút khí và làm một màn trình diễn nổi tiếng: ghép hai nửa quả cầu kim loại, hút bớt không khí bên trong, rồi cho hai nhóm ngựa kéo về hai phía mà không tách rời được. Khi mở van cho không khí lọt vào, hai nửa quả cầu tự rời ra dễ dàng. Màn trình diễn này, thường được gọi theo tên thành phố Magdeburg, đã thuyết phục nhiều người rằng không khí bên ngoài ép vào là thật.
Tấm bìa trên miệng cốc là phiên bản thu nhỏ và an toàn của cùng ý tưởng. Điểm chung giữa hai thí nghiệm là chỗ khiến người xem bất ngờ: thứ giữ vật lại không nhìn thấy được, và chỉ cần để không khí lọt vào là mọi thứ buông ra ngay. Khi kể cho trẻ, bạn có thể bắt đầu bằng câu chuyện những con ngựa, rồi đưa trẻ cái cốc và hỏi: không khí có thể làm được gì với tấm bìa này?
Một cách nối tiếp hay là cho trẻ tự tay cảm nhận áp suất không khí bằng cái giác hút treo khăn trong nhà tắm: ấn chặt lên mặt gạch men phẳng thì kéo không ra, lách móng tay cho không khí lọt vào mép thì giác hút rơi ngay. Hai thí nghiệm cùng kết luận: vật bị giữ là do không khí bên ngoài ép vào, không phải do một lực hút bí ẩn nào bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Dùng giấy báo hay giấy in thay bìa được không?
Giấy mỏng vẫn có thể thành công trong vài giây với cốc đầy, nhưng giấy thấm nước rất nhanh, mềm đi và võng xuống, tạo khe cho không khí lọt vào. Bìa cứng, bìa nhựa từ hộp đựng cũ hay tấm nhựa ép mỏng cho kết quả ổn định hơn và dùng lại được nhiều lần.
Thí nghiệm này có làm được trên núi cao như ở Lâm Đồng không?
Được. Áp suất khí quyển trên vùng cao thấp hơn ở mực nước biển, nhưng vẫn lớn hơn rất nhiều so với sức nặng của nước trong một cái cốc. Bạn sẽ không thấy khác biệt gì khi làm ở cao nguyên hay ven biển.
Vì sao bìa hơi võng xuống khi cốc chỉ có nửa nước?
Vì nước tụt xuống một chút làm túi khí ở đáy cốc giãn ra, áp suất trong túi khí giảm. Bìa võng đến đúng mức mà chênh lệch áp suất giữa ngoài và trong đủ đỡ sức nặng của nước thì dừng lại. Độ võng thường rất nhỏ, phải nhìn kỹ mới thấy.
Có thể giữ cốc như vậy trong bao lâu?
Với bìa nhựa không thấm nước và cốc miệng phẳng, cốc có thể giữ khá lâu, vài phút hay lâu hơn. Theo thời gian, rung tay, nước bay hơi ở mép hay bìa giấy ngấm nước sẽ làm khe hở xuất hiện và nước đổ. Đừng để cốc úp ngược không ai trông.
Ống nhỏ giọt và ống hút có liên quan gì đến thí nghiệm này?
Cùng một nguyên lý. Khi bạn bịt đầu trên ống hút, nước trong ống không thể chảy xuống vì không khí không vào được để thế chỗ. Ống nhỏ giọt và ống hút lấy mẫu trong phòng thí nghiệm, loại bịt đầu bằng ngón tay, đều dựa trên cách này để giữ chất lỏng trong ống.