DieuKy.comĐiều Kỳ
Lịch sử ảo thuật và những lần vạch trần

Nàng tiên Cottingley: năm tấm ảnh của hai cô bé làm cả nước Anh tin suốt 60 năm

Năm 1917 hai chị em họ ở Cottingley chụp ảnh tiên múa bên suối. Conan Doyle tin, chuyên gia ảnh không thấy dấu ghép, và phải đến 1983 hai bà mới kể cách làm.

Small stream with ferns and a mossy stone bank in a forest of Thai Nguyen, dappled sunlight, a vintage box camera resting on a rock, shallow depth of field

Nàng tiên Cottingley là loạt năm tấm ảnh do hai chị em họ Elsie Wright và Frances Griffiths chụp ở làng Cottingley, miền bắc nước Anh, trong hai năm 1917 và 1920, cho thấy những nàng tiên nhỏ có cánh nhảy múa quanh các em. Những tiên trong ảnh thật ra là hình vẽ cắt giấy, dựng đứng bằng ghim cài mũ. Hai cô bé không có ý lừa ai lúc đầu, nhưng ảnh đến tay những người nổi tiếng, trong đó có nhà văn Arthur Conan Doyle, và trở thành bằng chứng được tranh luận suốt sáu mươi năm.

Phải đến năm 1983, khi đã là hai bà cụ, Elsie và Frances mới công khai kể cách làm. Câu chuyện này đáng đọc lại hôm nay vì hai lẽ: nó cho thấy chuyên gia có thể trả lời đúng câu hỏi được hỏi mà vẫn bỏ sót câu hỏi quan trọng, và nó là bài học sớm cho thời mà ai cũng có thể làm ra ảnh giả bằng điện thoại.

Mùa hè năm 1917 bên con suối Cottingley

Frances Griffiths khi đó khoảng chín tuổi, cùng mẹ từ Nam Phi về Anh và ở nhờ nhà người họ hàng tại Cottingley, một làng gần thành phố Bradford. Elsie, chị họ của em, mười sáu tuổi. Sau nhà có một con suối nhỏ, và Frances hay chơi ở đó rồi về muộn, quần áo ướt. Khi bị mắng, em nói ra suối để gặp các nàng tiên.

Để chứng minh, hai chị em mượn máy ảnh của bố Elsie, ông Arthur Wright. Ông là người thích chụp ảnh và tự rửa phim trong nhà. Một buổi chiều tháng 7, hai em ra suối và về với một tấm kính ảnh. Khi rửa ra, ông Arthur thấy Frances ngồi tựa cằm, phía trước là bốn nàng tiên nhỏ có cánh đang múa. Ông cho rằng đó là hình cắt giấy và không coi là chuyện gì to tát. Vài tuần sau, các em chụp thêm một tấm Elsie ngồi trên cỏ, đưa tay về phía một chú tiên lùn nhỏ.

Hai tấm ảnh nằm trong nhà như một kỷ niệm gia đình. Không ai có ý công bố chúng, và đó là điều làm câu chuyện khác với những vụ bịp có tổ chức: không có kế hoạch, không có tiền, chỉ có hai đứa trẻ muốn người lớn tin mình.

Từ ngăn kéo gia đình đến tạp chí Strand: những mốc chính

Hai tấm ảnh chỉ trở thành chuyện lớn khi có những người lớn tìm thấy trong đó điều họ đang tìm kiếm.

  • 1919: mẹ Elsie, bà Polly, dự một buổi nói chuyện về các hiện tượng huyền bí ở Bradford và nhắc tới tấm ảnh của con gái. Ảnh được chuyển tới Edward Gardner, một diễn giả có tiếng trong giới quan tâm tới chủ đề này.
  • 1920: Gardner đưa ảnh cho một chuyên gia nhiếp ảnh tên Harold Snelling kiểm tra. Snelling kết luận không thấy dấu hiệu chụp chồng hay ghép trên tấm kính gốc.
  • 1920: Gardner đưa cho các em máy ảnh mới cùng kính ảnh đánh dấu bí mật. Tháng 8 năm đó, hai em chụp thêm ba tấm, nâng tổng số lên năm.
  • Tháng 12 năm 1920: Arthur Conan Doyle đăng bài trên tạp chí Strand, số báo bán hết nhanh. Hai năm sau, ông xuất bản cả một cuốn sách về nàng tiên.
  • Những thập kỷ sau: chuyện thỉnh thoảng được báo chí nhắc lại. Hai bà được phỏng vấn nhiều lần, trả lời lấp lửng.
  • 1983: trong loạt bài trên một tạp chí nhiếp ảnh và báo chí Anh, Elsie và Frances thừa nhận các tấm ảnh được dàn dựng bằng hình cắt giấy.

Chú ý ở năm 1920: chính việc người lớn đưa máy ảnh mới, đánh dấu kính ảnh, khiến hai em khó lùi. Khi người lớn đã đặt nhiều niềm tin như vậy, nói ra sự thật trở nên khó hơn nhiều.

Chuyên gia đúng câu hỏi, sai vấn đề

Kết luận của Harold Snelling thường bị kể như sai lầm của chuyên gia, nhưng nhìn kỹ thì ông trả lời đúng câu hỏi được giao: tấm kính có bị chụp chồng hay chỉnh sửa trong phòng tối không. Câu trả lời là không, và điều đó đúng. Các tiên được đặt thật trước ống kính, chụp một lần, không qua xử lý.

Cái thiếu là không ai hỏi câu quan trọng hơn: thứ đứng trước ống kính là gì. Một hãng phim ảnh lớn khi được hỏi cũng chỉ nói không thấy dấu hiệu làm giả nhưng không thể xác nhận ảnh là thật, một câu trả lời thận trọng nhưng ít được nhắc. Người tinh ý thời đó đã chỉ ra những chi tiết đáng ngờ: tiên trong ảnh mặc váy và để tóc đúng mốt Paris thời đó, hình dáng giống tranh minh hoạ trong sách thiếu nhi, và cánh không mờ như vật đang bay dù thác nước phía sau thì mờ vì chuyển động.

Bài học áp dụng được ngay: khi một chuyên gia nói ảnh không bị chỉnh sửa, câu đó không có nghĩa là cảnh trong ảnh là thật. Ảnh không chỉnh sửa vẫn có thể chụp một cảnh được dàn dựng.

Năm tấm ảnh và những gì được biết về chúng

Theo lời kể năm 1983 và các nghiên cứu sau đó, bốn tấm đầu được dàn dựng bằng hình cắt giấy. Tấm thứ năm là điểm hai bà không thống nhất với nhau cho đến cuối đời.

Tấm ảnhNămNội dungĐiều được biết
Thứ nhất1917Frances và bốn nàng tiên đang múaHình vẽ do Elsie phỏng theo tranh trong một cuốn sách thiếu nhi, cắt ra, cắm bằng ghim cài mũ
Thứ hai1917Elsie và chú tiên lùnCùng cách làm; tư thế tay Elsie bị nhiều người nhận xét là gượng
Thứ ba1920Frances và nàng tiên đang nhảyHình cắt giấy treo gần mặt Frances
Thứ tư1920Nàng tiên đưa hoa cho ElsieHình cắt giấy cắm vào bụi cây
Thứ năm1920Những bóng tiên trong tổ cỏElsie cho là dàn dựng hoặc chụp chồng vô tình; Frances giữ ý kiến tấm này là thật cho đến khi mất

Sự bất đồng ở tấm cuối là một chi tiết đáng quý về mặt lịch sử: nó cho thấy hai người cùng tham gia một sự việc có thể nhớ khác nhau sau sáu mươi năm, và không nên coi lời kể muộn, kể cả lời thú nhận, là tuyệt đối chính xác trong từng chi tiết.

Vì sao Conan Doyle và nhiều người tin

Bối cảnh mất mát sau chiến tranh. Như nhiều gia đình Anh, Conan Doyle mất người thân trong và ngay sau Thế chiến thứ nhất. Một thế giới có nàng tiên, có cõi vô hình, là thế giới dễ chịu hơn sau bốn năm tang tóc.

Hai cô bé quê, không có động cơ. Người tin lập luận rằng hai đứa trẻ làng không đủ khéo để làm giả, cũng không có lý do để làm. Cả hai giả định đều sai: Elsie vẽ giỏi và từng làm việc ở một hiệu ảnh, còn động cơ đơn giản chỉ là không muốn bị người lớn cho là nói dối.

Uy tín của người đứng ra bảo đảm. Khi tác giả của nhân vật thám tử nổi tiếng nhất thế giới đứng ra bảo vệ, nhiều người tin theo uy tín hơn là xem xét ảnh.

Thiếu một phép thử dứt khoát. Không ai yêu cầu hai em chụp tiên trong điều kiện có người lớn giám sát. Năm 1921, khi có người đến cùng hai em ra suối, không có tấm ảnh nào được chụp thêm.

Sáu mươi năm sống cùng một bí mật

Sau năm 1920, cuộc sống của hai cô bé đi theo hai hướng khác nhau. Elsie sang Ấn Độ, lập gia đình ở đó nhiều năm. Frances lấy chồng là quân nhân, sống ở nhiều nơi rồi về lại Anh. Cả hai không còn chụp tiên nữa, và theo lời kể về sau, cũng không muốn nhắc nhiều tới chuyện cũ.

Câu chuyện thỉnh thoảng được báo chí khơi lại. Năm 1966, một phóng viên tìm ra Elsie; vài năm sau, hai bà xuất hiện trong một số chương trình truyền hình. Câu trả lời của họ thường lấp lửng: khi được hỏi có tin vào tiên không, họ nói có thể có; khi được hỏi ảnh có thật không, họ nói đó là ảnh chụp những điều trong trí tưởng tượng. Cách trả lời đó, nhìn lại, là cách của những người không muốn nói dối thêm nhưng cũng chưa sẵn sàng nói thật.

Đến đầu những năm 1980, một nhà nghiên cứu nhiếp ảnh người Anh dành nhiều thời gian phân tích lại các tấm kính và liên lạc với hai bà. Loạt bài của ông, cùng việc một nhà nghiên cứu khác chỉ ra sự giống nhau giữa tiên trong ảnh và tranh trong sách thiếu nhi, khiến việc tiếp tục lấp lửng trở nên vô nghĩa. Frances mất năm 1986, Elsie mất năm 1988. Câu chuyện của họ khép lại không như một vụ bịp bị bắt quả tang, mà như một bí mật trẻ con được trả lại cho đúng kích thước của nó.

Bài học cho thời ảnh giả bằng điện thoại

Hôm nay, làm ra một tấm ảnh thuyết phục dễ hơn năm 1917 rất nhiều. Các bước kiểm chứng dưới đây vẫn đi theo tinh thần của câu chuyện Cottingley.

  1. Tách hai câu hỏi: ảnh có bị chỉnh sửa không, và cảnh trong ảnh có thật không. Một ảnh không chỉnh sửa vẫn có thể ghi lại một cảnh dựng.
  2. So chi tiết với bối cảnh: thời trang, ánh sáng, độ mờ chuyển động. Tiên Cottingley mặc đồ hợp mốt, cánh không mờ trong khi nước phía sau thì mờ.
  3. Tìm nguồn gốc hình ảnh: những hình quen quen có thể chép từ đâu đó. Tìm kiếm ảnh ngược trên mạng là cách làm hiện đại của việc lật sách tranh thiếu nhi.
  4. Đề nghị lặp lại trong điều kiện có người quan sát. Hiện tượng thật thì lặp lại được; nếu luôn có lý do để không lặp lại, hãy ghi nhận điều đó.
  5. Cân nhắc động cơ con người, kể cả động cơ rất nhỏ như sợ bị cho là nói dối, muốn làm vui lòng người lớn, muốn được chú ý.

Với trẻ em, câu chuyện này còn một bài học dịu dàng hơn: nên chừa cho các em đường lùi khi nói sai. Hai cô bé Cottingley phải giữ bí mật sáu mươi năm một phần vì người lớn đã đặt quá nhiều niềm tin vào các em.

Câu hỏi thường gặp

Tiên trong ảnh Cottingley được làm bằng gì?

Theo lời kể năm 1983, đó là hình vẽ trên giấy cứng do Elsie phỏng theo tranh minh hoạ trong một cuốn sách thiếu nhi xuất bản trước đó vài năm, được cắt ra và cắm đứng bằng ghim cài mũ. Sau khi chụp, hai em vứt các hình giấy xuống suối.

Conan Doyle có biết sự thật trước khi mất không?

Không. Conan Doyle mất năm 1930, hơn năm mươi năm trước lời thú nhận. Đến cuối đời ông vẫn tin các tấm ảnh là thật và coi chúng là một phần bằng chứng cho niềm tin của mình vào thế giới vô hình.

Vì sao hai bà chờ đến năm 1983 mới nói ra?

Theo những gì các bà kể, một phần vì ngại làm Conan Doyle và Gardner bẽ mặt khi họ còn sống, một phần vì chuyện đã đi quá xa để rút lại một cách đơn giản. Khi đã cao tuổi và những người liên quan đều đã mất, họ mới thấy có thể kể.

Có phim nào kể chuyện nàng tiên Cottingley không?

Có, năm 1997 có ít nhất hai phim truyện lấy cảm hứng từ câu chuyện này. Phim là tác phẩm hư cấu, thêm thắt nhiều chi tiết, nên nếu muốn biết lịch sử thật, bạn nên đọc các bài phân tích và tài liệu báo chí thời đó.

Có thể dùng câu chuyện này để dạy trẻ về ảnh giả không?

Rất phù hợp. Cho trẻ tự vẽ một nhân vật nhỏ, cắt ra, đặt trong chậu cây rồi chụp bằng điện thoại. Sau đó cùng xem ảnh và hỏi: nếu không biết trước, con có tin không, chi tiết nào để lộ. Trẻ sẽ nhớ bài học lâu hơn bất cứ lời dặn nào.

Những tấm kính ảnh gốc còn không?

Một số tấm kính ảnh gốc, máy ảnh và tài liệu liên quan vẫn còn, được các nhà sưu tập và bảo tàng ở Anh lưu giữ, thỉnh thoảng xuất hiện trong các cuộc đấu giá. Chúng được coi là di vật của lịch sử nhiếp ảnh hơn là bằng chứng về nàng tiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138