Bàn xoay, cầu cơ, quả lắc trả lời có hay không và que dò mạch nước đều chuyển động vì cùng một lý do: hiệu ứng ý vận động, tức cơ thể tạo ra những cử động rất nhỏ theo ý nghĩ hoặc kỳ vọng mà người làm không nhận ra mình đang làm. Người ngồi quanh bàn hoàn toàn thật lòng khi nói họ không đẩy; họ chỉ không cảm nhận được lực đẩy của chính mình.
Năm 1853, khi cả châu Âu say mê chuyện bàn tự xoay, nhà vật lý Michael Faraday thiết kế một dụng cụ đơn giản bằng vài tấm bìa và một cọng rơm, chứng minh điều đó một cách rất thanh lịch. Bài này kể lại thí nghiệm của ông, nguồn gốc khái niệm ý vận động, những hiện tượng cùng họ, và cách giải thích cho người thân đang tin mà không làm tổn thương họ.
Trào lưu bàn xoay ở châu Âu năm 1853
Đầu những năm 1850, phong trào gọi hồn từ Mỹ lan sang châu Âu, mang theo một sinh hoạt mới: một nhóm người ngồi quanh chiếc bàn nhỏ, đặt nhẹ tay lên mặt bàn, chờ đợi. Sau một lúc, bàn bắt đầu rung, nghiêng, rồi xoay, có khi chạy vòng quanh phòng khiến người ngồi phải đứng dậy chạy theo. Người ta đặt câu hỏi và đếm số lần bàn nghiêng để nhận câu trả lời.
Năm 1853 được nhớ đến như năm bàn xoay lan rộng nhất ở Anh, Pháp, Đức. Đây là sinh hoạt phổ biến trong phòng khách các gia đình trung lưu, không chỉ ở các buổi gọi hồn chuyên nghiệp. Người tham gia đưa ra đủ loại giải thích: điện từ cơ thể, một loại lực sống chưa được biết, linh hồn người đã khuất. Báo chí đăng thư tranh luận, và nhiều người viết thư đến các nhà khoa học hỏi ý kiến.
Michael Faraday khi đó là nhà khoa học nổi tiếng nhất nước Anh, người đã phát hiện cảm ứng điện từ. Nhiều người hy vọng ông xác nhận rằng bàn xoay là một hiện tượng điện hoặc từ mới. Ông quyết định làm thí nghiệm thay vì chỉ trả lời bằng ý kiến.
Dụng cụ của Faraday: bìa, keo mềm và một cọng rơm
Faraday mô tả thí nghiệm của mình trong thư gửi báo chí mùa hè năm 1853. Thiết kế đơn giản đến mức ai cũng có thể hiểu, và đó chính là sức mạnh của nó.
- Ông mời những người tin vào bàn xoay, những người đã từng thấy bàn chuyển động dưới tay họ, đến tham gia. Đây là điểm quan trọng: ông không thử trên người hoài nghi.
- Ông xếp chồng vài tấm bìa lên mặt bàn, dính với nhau bằng một lớp keo mềm, đủ để các tấm có thể trượt nhẹ trên nhau nếu bị đẩy. Người tham gia đặt tay lên tấm bìa trên cùng thay vì trực tiếp lên bàn.
- Lập luận của ông: nếu bàn bị một lực bí ẩn kéo đi trước, các tấm bìa phía dưới sẽ di chuyển trước, tấm trên trễ lại. Nếu tay người đẩy, tấm trên cùng sẽ trượt trước, kéo các tấm dưới theo.
- Kết quả: tấm trên cùng luôn trượt trước, theo hướng bàn sẽ di chuyển. Tức là tay người đang đẩy, và đẩy trước khi bàn chuyển động.
- Ông làm thêm một dụng cụ chỉ thị: một cọng rơm dựng đứng làm kim, nối với tấm bìa sao cho chỉ cần tay đẩy một chút, đầu cọng rơm sẽ lệch rõ rệt. Khi người tham gia nhìn thấy cọng rơm, họ nhận ra mỗi khi mình bắt đầu đẩy.
- Khi được nhìn chỉ thị, bàn không còn xoay nữa. Người tham gia không cố ý đẩy, nhưng một khi được thấy dấu hiệu của chính mình, cử động vô thức biến mất.
Điểm tinh tế nhất của thí nghiệm là bước cuối. Nó không chỉ chứng minh tay người đẩy, mà còn chứng minh người đẩy không biết mình đẩy: khi được biết, họ thôi đẩy. Faraday nhấn mạnh rằng ông không cáo buộc ai gian lận.
Ý vận động: một khái niệm ra đời năm 1852
Một năm trước thí nghiệm của Faraday, nhà sinh lý học người Anh William Benjamin Carpenter trình bày khái niệm mà ông gọi là hành động ý vận động. Ý tưởng chính: một ý nghĩ hay một hình ảnh trong đầu, đặc biệt khi đi kèm kỳ vọng, có thể tự kích hoạt những cử động cơ nhỏ mà không qua quyết định có ý thức. Bạn nghĩ đến việc bàn nghiêng sang trái, tay bạn tự nhiên hơi đẩy sang trái.
Từ trước đó, nhà hoá học người Pháp Michel Eugène Chevreul, nổi tiếng với nghiên cứu về màu sắc, đã thử nghiệm với quả lắc cầm tay vào năm 1833. Quả lắc treo trên sợi chỉ, giữ trên một vật, được cho là tự đung đưa theo hướng nhất định để trả lời câu hỏi. Chevreul nhận thấy khi ông bịt mắt, quả lắc gần như không còn trả lời có ý nghĩa; khi ông tì tay vào một điểm tựa, chuyển động giảm hẳn. Ông kết luận chính bàn tay ông chuyển động theo kỳ vọng.
Các nghiên cứu tâm lý học và thần kinh học về sau làm rõ thêm rằng ranh giới giữa cử động có ý thức và không có ý thức mờ hơn ta tưởng. Cảm giác chính mình đã làm việc này là một phần do não dựng lên, và có thể vắng mặt ngay cả khi chính ta đang hành động. Đây là lĩnh vực còn được nghiên cứu, nhưng hiệu ứng ý vận động thì đã được tái lập nhiều lần.
Một hiệu ứng, nhiều hình thức
Hiệu ứng ý vận động xuất hiện ở nhiều nền văn hoá với những hình thức khác nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau để thấy mẫu chung.
| Hình thức | Cách làm | Phép thử đơn giản |
|---|---|---|
| Bàn xoay | Nhiều người đặt tay lên bàn nhỏ, chờ bàn chuyển động | Dụng cụ chỉ thị kiểu Faraday; hoặc không cho ai biết câu trả lời mong đợi |
| Cầu cơ | Đặt tay lên một chiếc chén hoặc đồng xu trên tờ giấy có bảng chữ cái, chờ nó trượt tới các chữ | Bịt mắt người đặt tay và xoay tờ giấy mà họ không biết; xem chữ được chỉ còn có nghĩa không |
| Quả lắc trả lời | Treo vật nhỏ trên sợi chỉ, hỏi và xem nó đung đưa theo hướng nào | Bịt mắt, hoặc để người khác đặt vật cần hỏi mà người cầm không biết |
| Que dò mạch nước, dò kim loại | Cầm que chữ Y hoặc hai thanh kim loại, đi trên mặt đất, chờ que chúc xuống hoặc bắt chéo | Chôn ống nước hoặc vật ở vị trí ngẫu nhiên mà người dò và người đi kèm đều không biết |
Mẫu chung: hiện tượng hoạt động tốt khi người tham gia biết, hoặc đoán được, câu trả lời mong đợi, và suy giảm khi thông tin đó bị cắt. Đây cũng chính là mẫu đã thấy ở câu chuyện ngựa Hans thông minh.
Bài học đắt giá cuối thế kỷ 20: giao tiếp có trợ giúp
Hiệu ứng ý vận động không chỉ là chuyện phòng khách thế kỷ 19. Cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, một phương pháp gọi là giao tiếp có trợ giúp được dùng ở nhiều nước cho người có khuyết tật nặng về giao tiếp: một người trợ giúp đỡ tay hoặc cổ tay của họ trên bàn phím hay bảng chữ, và những câu chữ được gõ ra được coi là lời của chính người khuyết tật.
Khi các nhà nghiên cứu làm phép thử có kiểm soát, cho người trợ giúp và người khuyết tật xem hai bức tranh khác nhau mà không biết, câu trả lời gõ ra thường khớp với tranh người trợ giúp nhìn thấy. Người trợ giúp, phần lớn là người tận tâm và thật lòng, không hề biết mình đang dẫn tay. Đây đúng là điều Faraday đã thấy với bàn xoay, nhưng hậu quả nặng nề hơn nhiều, vì có những quyết định quan trọng đã được đưa ra dựa trên các câu chữ đó.
Bài học không phải là từ bỏ nỗ lực giúp người khuyết tật giao tiếp; nhiều phương pháp hỗ trợ khác đã được kiểm chứng và đang giúp ích thật. Bài học là: thiện chí và sự chân thành không thay được phép thử mù, nhất là khi kết quả ảnh hưởng đến cuộc đời người khác.
Cầu cơ ở Việt Nam: hiểu đúng và an toàn
Ở Việt Nam, cầu cơ từng phổ biến trong học sinh, sinh viên, thường là một tờ giấy có chữ cái, chữ số, và một chiếc chén úp hoặc đồng xu, mỗi người đặt một ngón tay lên. Chén trượt đi, ghép thành chữ, đôi khi thành câu trả lời khiến cả nhóm sững sờ. Sự sững sờ ấy là thật, và rất dễ hiểu: không ai trong nhóm cảm thấy mình đẩy.
Cách hiểu dựa trên ý vận động là: mỗi người góp một chút lực nhỏ theo hướng điều mình nghĩ hoặc sợ, và các lực nhỏ cộng lại thành chuyển động. Câu trả lời thường là điều cả nhóm đã biết, đã nghĩ tới hoặc đã nghe đồn. Khi có người trong nhóm dẫn dắt mạnh hơn, chén theo ý người đó nhiều hơn.
Điều đáng lưu ý hơn cả là tác động tâm lý. Với trẻ em và người đang lo âu, những câu trả lời đáng sợ có thể gây mất ngủ, sợ hãi kéo dài. Nếu con bạn tham gia và bị ám ảnh, hãy trò chuyện bình tĩnh, giải thích cơ chế như trên, cùng làm thử phép bịt mắt để các em thấy tận mắt. Nếu nỗi sợ kéo dài, hãy tìm đến thầy cô hoặc người có chuyên môn tư vấn tâm lý học đường.
Giải thích cho người đang tin mà không làm họ tổn thương
Bắt đầu bằng trải nghiệm của họ. Đừng mở đầu bằng câu đó là do tay bạn đẩy. Hãy nói rằng bạn tin họ thật sự không cảm thấy mình đẩy, vì đó là sự thật.
Giới thiệu như một điều thú vị về cơ thể. Hiệu ứng ý vận động là một khám phá thú vị về não người: chúng ta có thể hành động mà không có cảm giác mình hành động. Câu chuyện Faraday cho thấy cả những người thông minh nhất cũng trải qua.
Cùng làm thử. Đề xuất một phép thử chung, như bịt mắt hoặc xoay tờ giấy, và để kết quả nói. Người tự thấy sẽ thuyết phục hơn người được nghe kể.
Tôn trọng ý nghĩa họ gán cho trải nghiệm. Với một số người, buổi cầu cơ hay quả lắc gắn với ký ức về người thân. Giải thích cơ chế không có nghĩa là phải xoá bỏ ý nghĩa tình cảm đó.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng ý vận động có phải là gian lận không?
Không. Người có hiệu ứng ý vận động không cố ý đẩy và thật sự không cảm thấy mình đẩy. Gian lận là khi một người cố tình điều khiển. Trong các buổi cầu cơ hay bàn xoay, hai điều này có thể cùng xảy ra, nhưng phần lớn người tham gia hoàn toàn thật lòng.
Tự kiểm tra hiệu ứng này ở nhà thế nào?
Buộc một chiếc nhẫn hoặc chìa khoá vào sợi chỉ dài khoảng hai gang tay, cầm đầu chỉ, giữ tay thật yên trên mặt bàn và nghĩ thật rõ: hãy đung đưa theo vòng tròn. Phần lớn người sẽ thấy vật bắt đầu xoay. Sau đó tì khuỷu tay chắc vào bàn và nhắm mắt, chuyển động sẽ giảm rõ.
Que dò mạch nước có tác dụng gì không?
Các thử nghiệm có kiểm soát, khi vị trí nước được giấu với cả người dò lẫn người đi kèm, nhìn chung không cho thấy kết quả tốt hơn đoán mò. Người dò có kinh nghiệm có thể đọc địa hình, thảm thực vật để đoán chỗ có nước, nhưng đó là quan sát, không phải do que.
Có ứng dụng nào của hiệu ứng ý vận động trong khoa học không?
Có. Các nhà nghiên cứu dùng nó để tìm hiểu cảm giác chủ động trong hành động, và một số nghiên cứu thử dùng chuyển động của tay trên bảng cầu cơ để xem người tham gia có trả lời được câu hỏi mà họ nghĩ mình không biết đáp án hay không.
Faraday có tin vào gọi hồn không?
Faraday là người có đức tin sâu sắc theo giáo phái của gia đình, nhưng ông giữ ranh giới rõ giữa niềm tin cá nhân và việc kiểm tra hiện tượng vật lý. Với bàn xoay, ông kết luận hiện tượng do cơ bắp người ngồi, và bày tỏ thất vọng vì công chúng dễ tin mà ít muốn kiểm chứng.
Trẻ chơi cầu cơ có nguy hiểm không?
Bản thân chiếc chén không gây hại, nhưng câu trả lời đáng sợ có thể làm trẻ hoảng, mất ngủ. Nếu trẻ tò mò, cha mẹ có thể cùng làm thử phép bịt mắt để trẻ hiểu cơ chế. Nếu trẻ sợ hãi kéo dài, nên nhờ thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý học đường hỗ trợ.