Ảo thuật như một nghệ thuật giải trí có lịch sử ít nhất hai nghìn năm có ghi chép chắc chắn, và tiết mục cổ nhất còn được biểu diễn đến nay là cốc và viên bi. Các tác giả La Mã như Seneca đã nhắc tới những người làm trò với chiếc cốc và viên sỏi từ thế kỷ thứ nhất. Những tuyên bố cổ hơn, như hình vẽ trong lăng mộ Ai Cập hay câu chuyện về pháp sư Dedi, có giá trị nhưng cần đọc thận trọng.
Bước ngoặt trong lịch sử viết về ảo thuật đến năm 1584, khi một điền chủ người Anh tên Reginald Scot xuất bản cuốn sách dày giải thích nhiều mánh ảo thuật thường gặp. Mục đích của ông không phải dạy nghề mà là bênh vực những người bị buộc tội phù thuỷ: nếu mọi người biết điều tưởng là phép lạ chỉ là tay khéo, họ sẽ bớt sẵn sàng đưa người khác lên giàn.
Những dấu vết cổ nhất: đâu là chắc, đâu là còn tranh luận
Sách phổ thông về ảo thuật hay mở đầu bằng những tuyên bố rất cổ. Bảng dưới phân loại theo mức độ chắc chắn mà các nhà nghiên cứu lịch sử ảo thuật thường thống nhất.
| Tư liệu | Thời gian | Nội dung | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Câu chuyện Dedi trong giấy cói Westcar | Văn bản Ai Cập cổ, câu chuyện đặt trong triều vua Khufu | Một pháp sư gắn lại đầu con ngỗng đã bị cắt | Là truyện kể trong tác phẩm văn học, không phải ghi chép một buổi biểu diễn có thật |
| Hình vẽ trong lăng mộ ở Beni Hasan, Ai Cập | Khoảng bốn nghìn năm trước | Hai người cúi xuống những vật hình bát úp | Còn tranh luận; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là một hoạt động khác, không phải cốc và viên bi |
| Thư của Seneca | Thế kỷ 1 | Nhắc tới những người làm trò với cốc và viên sỏi như một ví dụ về sự đánh lừa | Khá chắc chắn |
| Thư của Alciphron | Khoảng thế kỷ 2–3 | Mô tả một người đặt các viên sỏi dưới những chiếc bát nhỏ, làm chúng biến mất và xuất hiện | Khá chắc chắn, là mô tả cụ thể đầu tiên thường được trích |
| Tranh và sách châu Âu thời trung cổ, Phục hưng | Thế kỷ 15–16 | Người làm trò ở chợ, hội làng với bàn và cốc | Chắc chắn, có nhiều tranh vẽ |
Điều đáng giữ lại: ảo thuật bằng tay khéo là một nghề rất cổ, gắn với chợ, hội và đám đông. Những tuyên bố về pháp sư cổ đại thì phải tách riêng truyện kể với ghi chép.
Cốc và viên bi: vì sao tiết mục này sống được hai nghìn năm
Cốc và viên bi dùng ba chiếc cốc úp và vài viên bi nhỏ. Người làm cho bi biến mất khỏi cốc này, xuất hiện dưới cốc khác, nhân lên, xuyên qua đáy cốc, rồi kết thúc bằng một vật lớn bất ngờ như quả chanh hay củ khoai dưới cốc. Tiết mục tồn tại lâu đến vậy vì đạo cụ rẻ, dễ mang theo, diễn được ở bất cứ đâu, và vì nó dựa vào những điểm yếu rất bền của sự chú ý con người.
Ở mức nguyên lý chung, đã được nhiều sách công khai, tiết mục dựa trên ba điều. Một là giấu vật nhỏ trong tay mà bàn tay trông vẫn tự nhiên. Hai là điều khiển ánh mắt khán giả: họ nhìn theo nơi người diễn nhìn, nhìn vào tay đang chuyển động lớn hơn là tay đứng yên. Ba là tạo kỳ vọng: sau vài lần lặp lại, khán giả chờ một điều và bị bất ngờ bởi điều khác. Chi tiết kỹ thuật cụ thể thuộc về nghề, bài này không đi sâu.
Tiết mục này cũng có một mặt tối trong lịch sử. Ở nhiều nơi, phiên bản cá cược của nó, nơi người xem đặt tiền đoán viên bi nằm dưới cốc nào, đã thành hình thức lừa tiền ngoài chợ. Khi thấy ai mời đặt tiền đoán vật dưới cốc, dưới nắp chai, dưới lá bài trên đường phố, bạn nên hiểu rằng người đặt tiền gần như không có cơ hội, và đi tiếp.
Châu Âu thế kỷ 16: khi bị nghi làm phép có thể mất mạng
Để hiểu vì sao cuốn sách của Reginald Scot quan trọng, cần biết bối cảnh. Từ cuối thế kỷ 15 đến thế kỷ 17, nhiều vùng ở châu Âu trải qua các đợt săn phù thuỷ: người bị tố là dùng phép hại hàng xóm, làm chết gia súc, gây bệnh, có thể bị xét xử và hành hình. Các nhà sử học ước tính số người bị hành hình trong suốt thời kỳ này lên đến hàng chục nghìn, phần lớn là phụ nữ, nhiều người nghèo và lớn tuổi.
Riêng ở Anh, nơi Scot sống, một đạo luật năm 1563 đã quy định việc dùng phép thuật làm chết người là tội có thể bị xử tử. Các phiên toà ở hạt Essex, gần quê của Scot, trong những năm 1570 và 1580 đưa nhiều phụ nữ ra xét xử, và chính những vụ này là thứ thúc đẩy ông cầm bút.
Trong bầu không khí đó, những người làm trò ở chợ sống trong một vùng xám nguy hiểm. Một màn làm đồng xu biến mất trước đám đông là giải trí, nhưng cùng màn ấy trước một người đang tìm cớ tố cáo có thể trở thành bằng chứng về quan hệ với thế lực đen tối. Tài liệu thời đó có ghi những trường hợp người làm trò phải giải thích hoặc rời đi vội vàng.
Đọc lịch sử này, cần nhớ rằng các cuộc săn phù thuỷ là hiện tượng xã hội phức tạp, liên quan tới luật pháp, nạn đói, chiến tranh, xung đột làng xóm, không quy về một thể chế hay một niềm tin duy nhất. Nhiều người có học thời đó, thuộc nhiều quan điểm khác nhau, đã lên tiếng phản đối.
Reginald Scot và cuốn sách năm 1584
Ông là ai. Reginald Scot là một điền chủ ở hạt Kent, nước Anh, từng viết sách về trồng hoa bia. Ông không phải người làm ảo thuật, cũng không phải học giả nổi tiếng.
Ông viết gì. Năm 1584 ông xuất bản cuốn sách dày, lập luận rằng phần lớn các cáo buộc phù thuỷ dựa trên mê tín, lời khai bị ép, sự nhầm lẫn, và rằng những người bị buộc tội thường chỉ là người nghèo khổ, lẩn thẩn hoặc bị hàng xóm ghét.
Phần về ảo thuật. Một phần sách giải thích những mánh ảo thuật thời đó: làm đồng xu biến mất, cốc và viên bi, mánh với bộ bài, và cả cách dàn dựng ảo giác chặt đầu người trên sân khấu bằng chiếc bàn có lỗ. Ông lập luận: nếu một người làm trò có thể khiến bạn tin điều không thể, thì đừng vội cho rằng điều kỳ lạ bạn thấy là do phép thuật.
Vì sao đó là việc dũng cảm. Giải mã mánh khoé lúc ấy làm phật lòng cả người làm trò lẫn những người tin vào các cuộc xét xử. Viết sách phản đối săn phù thuỷ trong thời đó là đứng ngược với dư luận mạnh.
Giới hạn của ông. Scot vẫn là người của thời đại mình. Ông không phủ nhận mọi điều siêu nhiên theo kiểu hoài nghi hiện đại; điều ông phản đối là việc gán cho những người cụ thể, thường là người yếu thế, khả năng gây hại bằng phép thuật rồi đem họ ra xử. Hiểu đúng giới hạn này giúp tránh biến ông thành một nhân vật hiện đại hơn thực tế.
Ảnh hưởng. Cuốn sách được coi là một trong những tài liệu tiếng Anh sớm nhất mô tả ảo thuật một cách có hệ thống, và các sách ảo thuật thế kỷ 17 sau đó chép lại nhiều đoạn từ nó.
Giai thoại sách bị đốt và cách đọc nó
Một câu chuyện thường được kể là vua James của Scotland, người về sau lên ngôi vua Anh, đã ra lệnh đốt sách của Scot. Điều chắc chắn là năm 1597, nhà vua viết một cuốn sách riêng về phù thuỷ, trong lời nói đầu có nhắc tên Scot như một người có quan điểm sai lầm. Còn lệnh đốt sách thì các nhà nghiên cứu chưa tìm thấy văn bản xác nhận, nên nên coi đó là giai thoại.
Cách xử lý giai thoại như vậy là một kỹ năng đáng học khi đọc lịch sử ảo thuật nói chung. Nghề này sống bằng câu chuyện, và người trong nghề thường kể lại những chuyện hay mà không ghi nguồn. Khi gặp một chi tiết quá hay, hãy hỏi: có văn bản gốc không, ai ghi lại đầu tiên, cách sự kiện bao xa. Với Scot, cuốn sách của ông và cuốn sách của nhà vua đều còn; lệnh đốt thì không thấy đâu.
Dù có bị đốt hay không, cuốn sách vẫn được in lại, được đọc và trích dẫn. Nó thuộc về một truyền thống mà danh mục này kể lại qua nhiều bài: những người hiểu mánh khoé đứng ra giải thích, không để chế giễu người tin, mà để ngăn những điều tệ hại xảy ra với người vô tội.
Sau năm 1584: ảo thuật bước dần lên sân khấu
Từ cuốn sách của Scot đến ảo thuật sân khấu hiện đại là khoảng hai thế kỷ rưỡi. Vài mốc giúp nối câu chuyện với các bài khác trong danh mục.
- Thế kỷ 17: xuất hiện những cuốn sách tiếng Anh dạy ảo thuật cho người đọc thường, nhiều đoạn chép từ Scot. Người làm trò vẫn chủ yếu diễn ở hội chợ, quán rượu.
- Thế kỷ 18: một số người làm trò có tên tuổi diễn trong nhà hát nhỏ, quảng cáo trên báo. Máy tự động và các cỗ máy gây kinh ngạc như chiếc máy chơi cờ Người Thổ trở thành một nhánh riêng.
- Giữa thế kỷ 19: Robert-Houdin ở Paris định hình ảo thuật sân khấu hiện đại, mặc lễ phục, dùng cơ khí và điện từ, tách hẳn nghệ thuật khỏi tuyên bố có phép thật.
- Cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20: người làm ảo thuật trở thành những người phát hiện mánh khoé trong các buổi gọi hồn, với Houdini là gương mặt nổi bật nhất.
Mạch xuyên suốt: từ Scot đến Houdini, người hiểu ảo thuật nhiều lần đứng ra làm nhân chứng cho lý trí, và họ thường làm điều đó với cái giá phải trả trong chính giới nghề của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ai là ảo thuật gia đầu tiên trong lịch sử?
Không có câu trả lời chắc chắn. Pháp sư Dedi trong giấy cói Westcar thường được nêu, nhưng đó là nhân vật trong một truyện kể. Những người làm trò với cốc và viên sỏi được Seneca và Alciphron nhắc tới là bằng chứng chắc hơn, nhưng họ không để lại tên.
Cuốn sách của Reginald Scot tên tiếng Anh là gì?
Tên sách là The Discoverie of Witchcraft, in năm 1584 tại London. Chữ discoverie theo nghĩa thời đó là phơi bày, làm lộ ra. Sách có bản in lại và bản số hoá trong các thư viện lớn, phù hợp với người muốn đọc tư liệu gốc.
Vì sao gọi là cốc và viên bi mà không phải cốc và viên sỏi?
Thời cổ người ta dùng sỏi nhỏ, về sau là viên bi bằng nút bần, vải hoặc len để dễ giấu và không phát tiếng động. Tên gọi trong tiếng Việt thường dịch theo tên tiếng Anh, còn bản chất tiết mục không đổi qua hàng nghìn năm.
Ở Việt Nam có ảo thuật dân gian lâu đời không?
Các ghi chép về người làm trò ở chợ phiên, hội làng có xuất hiện trong văn liệu và hồi ký thời cận đại, thường đi cùng xiếc, múa rối và bán thuốc dạo. Tư liệu hệ thống về lịch sử ảo thuật ở Việt Nam còn ít, đây là đề tài còn chờ người nghiên cứu nghiêm túc.
Cuộc săn phù thuỷ ở châu Âu kết thúc khi nào?
Các vụ xét xử giảm mạnh từ cuối thế kỷ 17 và gần như chấm dứt trong thế kỷ 18, khi luật pháp nhiều nước thay đổi và cách nhìn của giới có học chuyển dần. Thời điểm cụ thể khác nhau theo từng vùng, và vẫn có những vụ lẻ tẻ muộn hơn.
Có nên cho trẻ học ảo thuật cốc và viên bi không?
Có, đây là tiết mục tốt để trẻ luyện sự khéo tay và hiểu cách sự chú ý bị dẫn dắt. Nên dùng cốc nhựa hoặc giấy, bi bằng giấy vo tròn, và nhắc trẻ rằng ảo thuật là để làm người khác vui, không dùng để đặt cược hay lấy đồ của bạn bè.