DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Cây nắp ấm bắt côn trùng thế nào: miệng bình trơn như trượt nước, vách sáp không bám

Cây nắp ấm không đóng nắp bắt mồi. Côn trùng trượt từ miệng bình ướt như bánh xe trượt nước, rơi xuống vách sáp rồi chìm vào dịch tiêu hoá. Cơ chế và điều thú vị.

Cluster of red and green pitcher plants growing among low shrubs on sandy coastal scrubland on Phú Quốc island, An Giang, morning dew, close-up at pitcher height

Cây nắp ấm (chi Nepenthes) bắt côn trùng bằng một chiếc bình được biến đổi từ đầu lá, không cần cử động. Côn trùng bị mật hoa và màu sắc ở miệng bình dụ đến. Khi miệng bình ướt, bề mặt của nó trơn đến mức chân côn trùng trượt như bánh xe trượt nước, rơi vào trong. Vách trong phủ lớp sáp vụn khiến con mồi không leo ra được, cuối cùng chìm vào dịch tiêu hoá ở đáy bình.

Một hiểu lầm rất phổ biến là chiếc nắp sẽ đóng sập lại khi có con mồi. Thực tế nắp gần như cố định; nó chủ yếu che bớt nước mưa, và ở một loài, nó còn đóng vai trò như một cần bật. Bài này giải thích từng bộ phận của chiếc bẫy, lý do cây phải bắt côn trùng, những mối quan hệ lạ lùng với dơi và chuột chù, và vì sao không nên đào cây nắp ấm ngoài tự nhiên.

Giải phẫu chiếc bẫy: từ lá đến bình

Chiếc bình là một phần của lá. Phiến lá phía dưới vẫn quang hợp như lá bình thường. Gân giữa kéo dài thành một sợi tua, có thể quấn vào cành cây khác để giúp cây leo, và đầu tua phình ra thành chiếc bình.

Miệng bình (peristome). Vành miệng có những gờ nhỏ chạy song song, nhìn dưới kính hiển vi như những bậc thang siêu nhỏ hướng vào trong. Mặt vành có các tuyến tiết mật hoa. Đây là bộ phận bắt mồi chính.

Vùng sáp. Phần trên của vách trong phủ những vảy sáp li ti dễ bong. Chân côn trùng giẫm lên bị dính vảy sáp, mất khả năng bám, và phần vách này còn khó bám vì các tế bào xếp hướng xuống.

Vùng tiêu hoá. Phần đáy có nhiều tuyến tiết enzyme tiêu hoá protein và các chất khác, đồng thời hấp thụ chất dinh dưỡng đã phân giải. Dịch trong bình thường có tính axit.

Nắp. Nắp nằm phía trên miệng, mặt dưới cũng có tuyến mật. Ở phần lớn loài, nắp giúp hạn chế nước mưa làm loãng dịch tiêu hoá và dụ côn trùng đến gần miệng bình.

Miệng bình trơn như trượt nước: phát hiện làm thay đổi cách hiểu về cây nắp ấm

Trước đây người ta cho rằng lớp sáp mới là bộ phận bắt mồi chính. Năm 2004, các nhà nghiên cứu ở Đức công bố kết quả quan sát kiến trên miệng bình Nepenthes bicalcarata và nhiều loài khác. Họ thấy khi miệng bình khô, kiến đi lại dễ dàng, uống mật rồi bỏ đi. Nhưng khi miệng bình ướt, do sương, mưa hoặc độ ẩm cao, bề mặt được phủ một lớp nước mỏng liên tục nhờ cấu trúc vi mô ưa nước. Chân kiến không còn bám được vào bề mặt, giống như lốp xe bị trượt trên đường ngập, và kiến trượt thẳng vào bình.

Điều này có nghĩa chiếc bẫy không phải lúc nào cũng hoạt động. Những ngày khô ráo, nhiều côn trùng đến hút mật rồi trở về tổ an toàn. Một nghiên cứu sau đó còn gợi ý đây có thể là lợi thế: những con kiến trinh sát quay về báo tin cho đàn, để rồi khi miệng bình ướt, cả nhóm kiến đến cùng lúc và cây bắt được nhiều mồi hơn. Đây là một giả thuyết thú vị về "bẫy bật tắt", vẫn cần thêm dữ liệu ngoài thực địa.

Bề mặt trơn nhờ nước của miệng bình đã truyền cảm hứng cho các kỹ sư vật liệu. Từ năm 2011, nhiều nhóm phát triển các bề mặt trơn tẩm chất lỏng, mô phỏng nguyên lý của miệng bình nắp ấm, để chống bám bẩn, chống đóng băng hay giúp chất lỏng chảy sạch khỏi lòng ống. Đây là một ví dụ của kỹ thuật mô phỏng sinh học: hiểu thật kỹ một chi tiết nhỏ của sinh vật rồi chuyển nguyên lý sang vật liệu nhân tạo.

Vì sao một cái cây phải ăn côn trùng

Cây nắp ấm vẫn có lá xanh và tự quang hợp để tạo đường, nên nó không "ăn thịt" để lấy năng lượng như động vật. Thứ nó cần từ côn trùng là nitơ, phốt pho và một số khoáng chất. Môi trường sống điển hình của cây nắp ấm là đất cát nghèo dinh dưỡng, đất chua, đầm lầy than bùn, đồi đá ong hay vách núi đá, nơi rễ cây khó hút đủ chất cho sự phát triển.

Trong điều kiện như vậy, việc dành một phần lá để làm bẫy là một khoản đầu tư hợp lý: chiếc bình tốn năng lượng để tạo ra, nhưng đổi lại cây có nguồn đạm mà các cây xung quanh không có. Các nghiên cứu so sánh cho thấy ở môi trường đất màu mỡ và đủ ánh sáng, cây ăn côn trùng thường bị các cây khác lấn át, nên chúng tập trung ở những nơi khắc nghiệt mà ít cây khác chịu được.

Cũng vì thế, bón phân đậm đặc cho cây nắp ấm trồng trong chậu thường gây hại hơn là có lợi. Rễ của chúng thích nghi với đất nghèo, nhạy cảm với muối khoáng. Người trồng cây ăn côn trùng thường tưới bằng nước mưa hoặc nước ít khoáng vì lý do này.

Ăn côn trùng đã tiến hoá độc lập nhiều lần trong giới thực vật, ở những họ không có quan hệ gần: nắp ấm châu Á, cây nắp bình châu Mỹ, cây gọng vó, cây bắt ruồi, rong ly. Ở Việt Nam, cây gọng vó với những sợi lông đầu có giọt nhựa dính và rong ly sống trong ruộng nước có bọng hút mồi cũng là những cây bắt mồi mọc tự nhiên, thường gặp cùng nắp ấm ở vùng đất cát, đất chua. Sự lặp lại đó cho thấy cùng một áp lực môi trường, đất nghèo đạm, có thể đẩy những dòng thực vật khác nhau đến cùng một giải pháp.

Những chiếc bình không chỉ để giết: dơi, chuột chù và cả một hệ sinh thái nhỏ

Ở vùng Borneo và Đông Nam Á hải đảo, một số loài nắp ấm đã chuyển hướng tiến hoá theo những cách bất ngờ:

  • Nhà trọ cho dơi. Loài Nepenthes hemsleyana có bình dài, ít dịch, là nơi trú ngụ ban ngày của một loài dơi nhỏ. Dơi có chỗ ngủ an toàn, còn phân dơi thải ra trong bình cung cấp nitơ cho cây. Bình của loài này còn có cấu trúc phản xạ sóng siêu âm giúp dơi dễ tìm thấy.
  • Nhà vệ sinh cho chuột chù. Ở vùng núi cao Borneo, Nepenthes lowii và một vài loài họ hàng có nắp tiết nhiều mật. Chuột chù cây đến liếm mật, ngồi đúng tư thế trên miệng bình và thải phân vào trong. Cây nhận phần lớn đạm từ nguồn này thay vì từ côn trùng.
  • Nắp thành cần bật nhờ giọt mưa. Ở loài Nepenthes gracilis, mặt dưới nắp trơn sáp; côn trùng đậu ở đó bị hất vào bình khi giọt mưa đập xuống làm nắp rung. Chiếc nắp hoạt động như một tấm ván nhún tận dụng năng lượng mưa.
  • Cư dân sống trong dịch tiêu hoá. Nhiều loài ấu trùng muỗi, ruồi, ve bét và vi sinh vật sống trọn vòng đời bên trong bình mà không bị tiêu hoá. Chúng góp phần phân giải con mồi, tạo nên một hệ sinh thái tí hon trong mỗi chiếc bình.

Những ví dụ này cho thấy ranh giới giữa "cây ăn thịt" và "cây cộng sinh" không hề cứng nhắc. Chiếc bình là một công cụ thu đạm, và nguồn đạm có thể đến từ bất cứ ai bước vào.

Quan sát một chiếc bình nắp ấm ngoài thực địa

Nếu gặp cây nắp ấm ở ven rừng thưa hay đồi cát, bạn có thể tự kiểm lại những điều trong bài mà không làm hại cây. Chỉ cần mắt, một chiếc kính lúp và điện thoại có chế độ chụp cận cảnh.

  1. Nhìn miệng bình vào sáng sớm và giữa trưa. Sáng sớm còn sương, miệng bình bóng nước; giữa trưa nắng khô, mặt vành mờ hơn. Đó chính là trạng thái bẫy bật và tắt.
  2. Đếm kiến trên miệng bình. Lúc khô, bạn thường thấy kiến đi dọc vành hút mật rồi bỏ đi. Lúc ướt, số kiến bám vành ít hẳn.
  3. Soi các gờ trên vành bằng kính lúp. Những đường gờ song song hướng vào trong lòng bình là cấu trúc giữ màng nước.
  4. Nhìn qua miệng vào vách trong. Vùng trên có màu xám nhạt như phủ phấn là vùng sáp; vùng dưới bóng hơn là vùng tiêu hoá.
  5. Chụp ảnh, không bóp hay lật bình. Bình rất dễ rách, và dịch bên trong không nên đổ ra.

Ghi lại giờ quan sát, thời tiết và số côn trùng trên vành qua vài lần ghé là bạn đã có một bộ dữ liệu nhỏ đúng kiểu các nhà sinh thái học từng thu thập để phát hiện ra cơ chế miệng bình trơn.

Cây nắp ấm ở Việt Nam và những điều cần biết khi gặp ngoài tự nhiên

Việt Nam có vài loài nắp ấm mọc tự nhiên, phổ biến nhất là Nepenthes mirabilis, người dân nhiều nơi gọi là cây bình nước. Chúng thường mọc ở đất cát ven biển, đồi trọc, ven rừng thưa và vùng đất chua ở miền Trung và miền Nam.

Điều bạn thấyGiải thíchNên làm
Hai kiểu bình khác nhau trên cùng một câyBình ở gốc thường tròn, có cánh, nằm sát đất; bình trên cao thường thon dài, hình phễu. Hiện tượng này gọi là lưỡng hình bìnhChụp cả hai kiểu bình để thấy rõ đặc điểm loài
Trong bình có nước và xác côn trùngDịch tiêu hoá đang làm việc, có thể có cả ấu trùng sống bên trongKhông đổ dịch ra, không nhỏ thứ gì vào bình
Cây mọc thành đám lớn ở đất cátMôi trường nghèo dinh dưỡng điển hìnhĐi trên lối mòn, tránh giẫm vào thảm cây
Người bán cây nắp ấm đào từ rừngKhai thác cây hoang dã làm suy giảm quần thểKhông mua cây đào từ tự nhiên

Toàn bộ chi Nepenthes nằm trong danh mục của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài hoang dã, trong đó hai loài được bảo vệ ở mức nghiêm ngặt nhất. Cây nắp ấm bán trong vườn ươm thường là cây nhân giống bằng nuôi cấy mô hoặc giâm cành; nếu muốn trồng, hãy hỏi rõ nguồn gốc và chọn cây nhân giống thay vì cây đào từ đồi núi.

Câu hỏi thường gặp

Cây nắp ấm có bắt được ếch, chuột không?

Phần lớn con mồi là kiến, ruồi, bọ cánh cứng và các côn trùng nhỏ. Một số loài nắp ấm có bình rất lớn ở Đông Nam Á hải đảo thỉnh thoảng được ghi nhận có xác thằn lằn, ếch nhỏ hay chuột, nhưng đây là trường hợp hiếm và thường là con vật ốm hoặc rơi vào ngẫu nhiên. Cây không tiến hoá để chuyên săn động vật có xương sống.

Dịch trong bình nắp ấm có uống được không?

Không nên. Dịch trong bình chứa enzyme tiêu hoá, xác côn trùng đang phân huỷ và vi sinh vật, không đảm bảo vệ sinh. Một số câu chuyện về việc khỉ uống nước trong bình là lý do loài cây có tên tiếng Anh là "chén khỉ", nhưng điều đó không có nghĩa nước ấy an toàn cho người.

Vì sao bình nắp ấm có màu đỏ tía?

Màu đỏ, tía và những đường gân sẫm giúp chiếc bình nổi bật dưới mắt côn trùng, kết hợp với mật hoa ở miệng bình để dụ mồi. Một số loài còn có vùng phản xạ hoặc hấp thụ tia cực tím mà mắt người không thấy nhưng côn trùng nhận ra. Màu sắc cũng thay đổi theo cường độ nắng nơi cây mọc.

Cây nắp ấm có tự tiêu hoá côn trùng hết không?

Phần mềm của côn trùng được phân giải bởi enzyme của cây cùng vi sinh vật trong dịch bình, chất dinh dưỡng được hấp thụ qua vách bình. Phần vỏ cứng như cánh và chân thường còn lại dưới đáy. Bình già dần, khô héo và cây mọc bình mới từ lá non.

Có thể cho cây nắp ấm ăn thịt sống để cây lớn nhanh không?

Không nên. Miếng thịt to hay thức ăn giàu chất béo dễ thối trong bình, làm bình hỏng và có thể gây hại cho cây. Cây trồng ngoài trời tự bắt đủ côn trùng; cây trong nhà nếu cần chỉ nên cho một vài côn trùng nhỏ. Điều cây cần nhất là ánh sáng, độ ẩm và nước sạch ít khoáng.

Cây nắp ấm khác cây bắt ruồi Venus thế nào?

Cây bắt ruồi Venus dùng bẫy kẹp chủ động, hai nửa lá đóng sập khi lông cảm giác bị chạm đủ số lần. Cây nắp ấm dùng bẫy thụ động, không cử động, dựa vào bề mặt trơn và dịch tiêu hoá. Hai nhóm không có họ hàng gần, và cây bắt ruồi Venus không mọc tự nhiên ở Việt Nam.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138