Chim cu cu châu Âu, chim tu hú và khoảng sáu mươi loài khác trong họ Cu cu không tự làm tổ, không ấp trứng, không nuôi con; chúng đẻ trứng vào tổ của loài chim khác và để chim chủ nuôi hộ. Hiện tượng này gọi là ký sinh tổ bắt buộc. Với nhiều loài cu cu, chim non vừa nở đã hất trứng hoặc con của chim chủ ra khỏi tổ, độc chiếm thức ăn, và cặp chim chủ bé nhỏ tận tuỵ mớm mồi cho một đứa con nuôi to gấp mấy lần chúng.
Ở Việt Nam, tiếng tu hú gọi hè và tiếng "bắt cô trói cột" của một loài cu cu khác rất quen tai, nhưng ít người biết những con chim này sống một đời "gửi con". Bài này kể cách ký sinh tổ hoạt động, những mánh lừa được tiến hoá tinh chỉnh, cách chim chủ chống trả, và vì sao đây là một trong những ví dụ đẹp nhất về chạy đua tiến hoá.
Một lần gửi trứng của chim cu cu châu Âu
Chim cu cu châu Âu (Cuculus canorus) là loài được nghiên cứu kỹ nhất, đặc biệt qua nhiều thập kỷ công trình của nhà sinh thái học Nick Davies ở Anh. Một lần đẻ nhờ diễn ra như sau:
- Theo dõi. Con cái quan sát các cặp chim chủ đang làm tổ, thường là chim chích sậy hoặc một số loài chim nhỏ ăn côn trùng, chờ lúc chúng bắt đầu đẻ.
- Chớp thời cơ. Khi chim chủ rời tổ, con cái lao xuống, ngậm lấy một quả trứng của chủ, đẻ trứng của mình vào và bay đi. Toàn bộ việc này có thể chỉ mất khoảng mười giây.
- Trứng giống trứng chủ. Mỗi dòng cu cu cái thường chuyên một loài chủ và đẻ trứng có màu, vân gần giống trứng loài đó. Chim chủ khó nhận ra trứng lạ.
- Nở sớm. Trứng cu cu thường nở sớm hơn trứng chủ, một phần vì phôi đã phát triển thêm khi trứng còn trong cơ thể chim mẹ.
- Dọn tổ. Chim non cu cu, còn trần trụi và chưa mở mắt, dùng lưng có chỗ lõm để đẩy từng quả trứng hay con non của chủ lên miệng tổ và hất ra ngoài.
- Đòi ăn như cả một ổ. Tiếng kêu đòi ăn của chim non cu cu dồn dập như tiếng của cả một ổ chim non, khiến bố mẹ nuôi mang mồi về với tần suất tương xứng.
Kết quả là một con chim chích nhỏ bé nuôi lớn một chim non cu cu nặng hơn mình nhiều lần, đến mức có lúc phải đứng trên lưng con nuôi để mớm mồi.
Chim tu hú ở Việt Nam: gửi con cho quạ
Tu hú (Eudynamys scolopaceus) là một loài trong họ Cu cu, phân bố rộng ở Nam Á và Đông Nam Á, kể cả Việt Nam. Con đực đen tuyền óng ánh, mắt đỏ; con cái màu nâu có đốm trắng, trông như hai loài khác nhau. Tiếng kêu hai âm tiết vang xa của con đực vào đầu hè đã đi vào ca dao và thơ ca, như bài "Khi con tu hú" của Tố Hữu.
Tu hú là loài ký sinh tổ. Ở Nam Á, nơi được nghiên cứu nhiều nhất, vật chủ chính là các loài quạ; ở những vùng khác, tu hú còn gửi trứng vào tổ của một số loài chim lớn khác, danh sách vật chủ thay đổi theo vùng. Dữ liệu chi tiết về vật chủ của tu hú ở từng địa phương Việt Nam còn ít được công bố, nên bạn nên coi quạ là ví dụ điển hình chứ không phải vật chủ duy nhất.
Khác với cu cu châu Âu, chim non tu hú thường không hất trứng hay con của chủ ra khỏi tổ; nhiều khi nó lớn lên cùng chim non của quạ, cạnh tranh thức ăn bằng tiếng kêu và tốc độ lớn. Người ta hay kể rằng con đực tu hú dụ quạ đuổi theo để con cái lẻn vào tổ đẻ trứng. Hành vi phối hợp này được mô tả trong nhiều ghi chép quan sát, nhưng mức độ phổ biến và tính chủ đích của nó vẫn chưa được đo đạc chặt chẽ.
Chim chủ chống trả: những vòng phòng thủ
Nhận ra và loại trứng lạ. Nhiều loài chim chủ học được cách nhận diện trứng của chính mình và đẩy trứng lạ ra ngoài hoặc bỏ tổ làm tổ mới. Áp lực này đẩy cu cu tiến hoá ra trứng giả ngày càng giống thật.
Trứng có "chữ ký". Một số loài chim chủ ở châu Phi tiến hoá ra những hoa văn trứng rất đa dạng giữa các cá thể, mỗi con mái như có một kiểu chữ ký riêng, khiến trứng giả khó khớp hoàn hảo.
Tấn công kẻ đột nhập. Chim chủ thường lao vào xua đuổi khi thấy cu cu gần tổ. Đáp lại, chim cu cu có bộ lông bụng sọc ngang giống chim cắt, một loài chim săn mồi, làm chim nhỏ e dè. Các thí nghiệm còn cho thấy tiếng kêu của cu cu cái giống tiếng chim cắt, có thể để đánh lạc hướng chim chủ đúng lúc nó đẻ.
Bỏ rơi chim non lạ. Ở một số loài chim chủ tại Úc, bố mẹ nuôi nhận ra và bỏ rơi chim non cu cu. Đáp lại, chim non của vài loài cu cu ở đó tiến hoá ra ngoại hình giống chim non của chủ.
Cái giá của sự cảnh giác. Loại trứng cũng có rủi ro: chim chủ có thể nhầm và loại trứng của chính mình. Vì thế mức độ cảnh giác của mỗi quần thể chim chủ phụ thuộc vào việc cu cu xuất hiện nhiều hay ít ở vùng đó.
Họ Cu cu ở Việt Nam: loài nào đẻ nhờ, loài nào tự nuôi con
Không phải mọi loài trong họ Cu cu đều ký sinh tổ. Bảng dưới đặt vài loài quen thuộc ở Việt Nam cạnh nhau để tránh nhầm lẫn.
| Loài (tên thường gọi) | Nhận diện qua tiếng hoặc dáng | Cách sinh sản |
|---|---|---|
| Tu hú | Con đực đen bóng, mắt đỏ; tiếng kêu hai âm vang xa đầu hè | Ký sinh tổ, thường gửi trứng cho quạ và chim lớn khác |
| Bắt cô trói cột (cu cu Ấn Độ) | Tiếng kêu bốn âm, người Việt nghe thành "bắt cô trói cột" | Ký sinh tổ |
| Các loài cu cu nhỏ khác | Thường nghe tiếng nhiều hơn thấy hình, ở rừng thưa và vườn cây | Phần lớn ký sinh tổ, mỗi loài có vật chủ riêng |
| Bìm bịp | Thân to, cánh nâu đỏ, tiếng kêu trầm ở bụi rậm ven ruộng, ven sông | Không ký sinh, tự làm tổ và nuôi con |
Bìm bịp cùng họ Cu cu nhưng tự làm tổ trong bụi rậm và cả bố lẫn mẹ cùng nuôi con, cho thấy ký sinh tổ là một lựa chọn tiến hoá của một số nhánh chứ không phải đặc điểm của cả họ. Không nên săn bắt hay mua bán bìm bịp cũng như các loài chim hoang dã khác.
Không chỉ cu cu: ký sinh tổ ở những nơi khác
Ký sinh tổ bắt buộc đã tiến hoá độc lập ở vài nhóm chim khác nhau. Ở châu Mỹ, chim cowbird, thuộc họ chim đen của Tân Thế giới, gửi trứng cho hàng trăm loài chim khác, khác với cu cu ở chỗ ít chuyên hoá vào một vật chủ. Ở châu Phi, chim chỉ mật có chim non mang một chiếc móc nhọn ở đầu mỏ, dùng để giết con non của chủ ngay khi nở. Ở Nam Mỹ, một loài vịt đầu đen đẻ trứng nhờ vào tổ các loài chim nước khác, và con non tự lập ngay sau khi nở.
Một trường hợp được bàn tán nhiều là giả thuyết "mafia" ở loài cu cu đốm lớn tại Tây Ban Nha. Các nhà nghiên cứu ghi nhận khi chim ác là loại bỏ trứng cu cu, tổ của chúng có tỷ lệ bị phá cao hơn, gợi ý cu cu quay lại "trừng phạt" chim chủ không hợp tác. Giả thuyết này vẫn còn tranh luận về mức độ phổ biến, nhưng nó cho thấy quan hệ ký sinh có thể phức tạp hơn một chiều lừa đảo đơn giản.
Ngoài ra, ký sinh tổ "không bắt buộc", tức là thỉnh thoảng đẻ nhờ trong khi vẫn tự nuôi con, khá phổ biến ở nhiều loài chim, kể cả trong cùng một loài: một con mái lén đẻ thêm trứng vào tổ hàng xóm. Ở vịt, gà rừng và nhiều loài chim nước, hiện tượng này được ghi nhận khá thường xuyên.
Nghe và quan sát chim họ Cu cu ở Việt Nam
Chim họ Cu cu thường nhút nhát, ẩn trong tán lá, nên người ta nghe tiếng nhiều hơn thấy hình. Nếu muốn tự tìm hiểu, vài gợi ý dưới đây giúp bạn quan sát mà không làm phiền chim:
- Chọn mùa. Cuối xuân và đầu hè là lúc tu hú và các loài cu cu kêu nhiều nhất, vì đây là mùa sinh sản của cả chúng lẫn chim chủ. Sáng sớm và chiều muộn là giờ dễ nghe.
- Lần theo tiếng. Ghi âm tiếng kêu bằng điện thoại, ghi giờ và nơi nghe. Tiếng hai âm vang xa thường là tu hú đực; chuỗi bốn âm đều là bắt cô trói cột.
- Dùng ống nhòm thay vì tiến lại gần. Đứng yên ở bìa vườn, bìa rừng tre, chờ chim bay từ cây này sang cây khác. Tu hú đực đen bóng dễ nhận khi bay qua khoảng trống.
- Để ý chim nhỏ xua đuổi. Khi thấy chim chích, chim sẻ hay quạ đột ngột kêu ầm và lao vào một con chim lớn hơn, rất có thể đó là phản ứng với cu cu đang lảng vảng gần tổ.
- Không trèo cây xem tổ. Tổ đang có trứng rất dễ bị bỏ nếu bị làm phiền, và trèo cây cao tiềm ẩn nguy cơ té ngã.
Những ghi chép như vậy, nếu đủ ngày giờ và địa điểm, có ích cho các nhóm quan sát chim đang góp dữ liệu về mùa sinh sản và vật chủ của các loài cu cu ở Việt Nam, một mảng còn nhiều khoảng trống.
Câu hỏi thường gặp
Chim chủ có biết mình đang nuôi con của loài khác không?
Nhiều chim chủ không nhận ra, vì não chúng được tiến hoá để đáp ứng mạnh với tín hiệu đòi ăn như miệng há rộng, màu trong miệng và tiếng kêu. Chim non cu cu khai thác chính những tín hiệu đó. Một số quần thể chim chủ đã tiến hoá khả năng nhận ra trứng lạ, nhưng nhận ra chim non lạ thì hiếm hơn nhiều.
Vì sao chim cu cu không tự làm tổ cho đỡ phiền?
Từ góc nhìn tiến hoá, gửi trứng giúp con mái đẻ nhiều trứng hơn trong một mùa, mỗi quả một tổ, mà không tốn công ấp và nuôi. Khi chiến lược này đã ổn định qua nhiều thế hệ, cu cu mất dần tập tính làm tổ và nuôi con. Đổi lại, nó phụ thuộc hoàn toàn vào vật chủ, nếu vật chủ suy giảm thì cu cu cũng suy giảm theo.
Tu hú có gây hại cho quần thể quạ không?
Ký sinh tổ làm giảm số con mà một cặp chim chủ nuôi được trong mùa đó, nhưng quạ là loài thích nghi tốt và đông đúc, nên tác động lên toàn quần thể thường không lớn. Câu chuyện khác khi vật chủ là một loài hiếm: ở một số nơi trên thế giới, ký sinh tổ từng góp phần đẩy loài chim chủ đã suy giảm vào nguy cơ cao hơn.
Chim non cu cu làm sao biết mình là cu cu khi lớn lên?
Dù được loài khác nuôi, chim cu cu trưởng thành vẫn nhận ra đồng loại và kết đôi đúng loài. Nhận diện loài ở cu cu được cho là phụ thuộc nhiều vào bản năng và tiếng kêu bẩm sinh, ít phụ thuộc vào việc học từ bố mẹ nuôi. Với cu cu châu Âu, chim non còn tự di cư sang châu Phi lần đầu mà không có chim trưởng thành dẫn đường.
Có nên giúp chim chủ bằng cách bỏ trứng tu hú ra khỏi tổ không?
Không nên. Đây là quan hệ tự nhiên giữa các loài hoang dã, và việc trèo cây, can thiệp vào tổ chim thường gây hại nhiều hơn: chim chủ có thể bỏ tổ vì bị làm phiền. Cách tốt nhất là quan sát từ xa bằng ống nhòm, ghi lại những gì thấy, và không bắt chim non về nuôi.
Tiếng "bắt cô trói cột" là của chim gì?
Đó là tiếng kêu của một loài cu cu, thường gọi là cu cu Ấn Độ, với chuỗi bốn âm vang lặp đi lặp lại vào mùa xuân và đầu hè. Người Việt nghe thành "bắt cô trói cột" nên gọi luôn tên chim như vậy. Giống nhiều loài cu cu khác, nó cũng gửi trứng cho chim khác nuôi.