DieuKy.comĐiều Kỳ
Lịch sử ảo thuật và những lần vạch trần

Houdini vạch trần đồng cốt: cuộc truy tìm của ảo thuật gia nổi tiếng nhất thế kỷ 20

Vì sao Houdini dành những năm cuối đời đi vạch trần đồng cốt, vụ Margery năm 1924, tình bạn đổ vỡ với Conan Doyle và mật mã ông để lại cho vợ.

Dim old theatre stage in Hanoi seen from the empty back rows, a single wooden chair and a small round table under one warm spotlight, deep purple shadows

Harry Houdini vạch trần đồng cốt vì chính ông từng muốn tin. Sau khi người mẹ ông thương nhất qua đời năm 1913, ông tìm đến nhiều buổi gọi hồn với hy vọng nghe lại tiếng bà. Điều ông gặp, theo lời ông kể, là những thủ thuật mà một người làm ảo thuật nhận ra ngay: tiếng gõ do chân, bàn nâng bằng đầu gối, giọng nói phát ra trong bóng tối từ một chiếc kèn cầm tay. Từ nỗi thất vọng đó, ông dành gần mười năm cuối đời đi xem, ghi chép và công khai cách các buổi gọi hồn ăn tiền vận hành.

Bài này kể lại những gì có ghi chép rõ: hoàn cảnh phong trào thông linh đầu thế kỷ 20, buổi ngồi năm 1922 làm Houdini và nhà văn Arthur Conan Doyle cạch mặt nhau, vụ điều tra bà Mina Crandon (biệt danh Margery) năm 1924, và mật mã ông hẹn với vợ trước khi mất. Phần cuối rút ra những điều Houdini làm đúng, làm chưa đúng, và vì sao cách ông kiểm chứng vẫn còn giá trị hôm nay.

Bối cảnh: vì sao gọi hồn thịnh hành sau Thế chiến thứ nhất

Phong trào thông linh, tức niềm tin rằng người sống có thể liên lạc với người đã khuất qua một người trung gian gọi là đồng cốt, bắt đầu nổi lên ở Mỹ từ giữa thế kỷ 19. Đến những năm 1920, nó bùng lên lần thứ hai, và lý do rất con người: Thế chiến thứ nhất cùng đại dịch cúm 1918 cướp đi hàng chục triệu sinh mạng. Gần như gia đình nào ở Anh, Pháp, Mỹ cũng có người thân không trở về. Một buổi ngồi quanh bàn trong phòng tối, nơi người đồng cốt chuyển lời của con trai hay người chồng đã mất, mang lại an ủi mà không nơi nào khác cho được.

Hiểu bối cảnh đó để thấy người đi dự gọi hồn phần lớn không ngây thơ hay mê muội. Họ là những người đang đau buồn, và trong số họ có cả nhà khoa học, bác sĩ, nhà văn danh tiếng. Arthur Conan Doyle, cha đẻ của thám tử Sherlock Holmes, là một ví dụ: ông mất con trai Kingsley năm 1918 và trở thành người cổ động hăng hái nhất cho phong trào ở Anh, đi diễn thuyết khắp nơi.

Cũng chính vì người dự đang đau buồn mà một số người hành nghề đồng cốt có thể thu những khoản tiền lớn. Đây là điểm Houdini nhắm tới: ông không công kích niềm tin của người đi dự, mà nhắm vào những ai dùng kỹ thuật sân khấu để lấy tiền của người đang tang tóc.

Houdini là ai trước khi trở thành người đi vạch trần

Muốn hiểu vì sao Houdini nhìn thấu các buổi gọi hồn, cần biết ông đã sống bằng nghề gì suốt ba mươi năm trước đó.

  • Gốc gác: tên khai sinh là Erik Weisz, sinh năm 1874 ở Budapest, theo gia đình sang Mỹ khi còn nhỏ. Nghệ danh Houdini ông lấy theo tên ảo thuật gia người Pháp Robert-Houdin, người ông ngưỡng mộ thời trẻ.
  • Nghề chính: ảo thuật thoát hiểm — thoát khỏi còng tay, áo trói, thùng nước khoá kín, quan tài. Nghề này đòi hỏi hiểu khoá, dây, cơ thể, và đặc biệt là cách khán giả nhìn và nhớ sai.
  • Kinh nghiệm trong nghề lừa thị giác: thời trẻ, khi còn diễn ở các gánh tạp kỹ, ông và vợ là Bess từng có lúc dựng tiết mục đọc ý nghĩ và gọi hồn trên sân khấu. Về sau ông thừa nhận chuyện này và nói chính vì biết cách làm nên ông nhận ra người khác làm.
  • Động cơ cá nhân: mẹ ông, bà Cecilia, mất năm 1913. Ông rất gắn bó với mẹ và nhiều lần nói muốn tin rằng còn cách trò chuyện lại với bà.
  • Thời gian: phần lớn hoạt động vạch trần diễn ra từ đầu những năm 1920 đến khi ông mất ngày 31 tháng 10 năm 1926 vì viêm phúc mạc.

Điểm đáng chú ý là Houdini không phải nhà khoa học. Lợi thế của ông là thứ các nhà khoa học thời đó thiếu: ông biết người làm trò bịp nghĩ gì, vì đó là nghề của ông.

Buổi ngồi năm 1922 và tình bạn đổ vỡ với Conan Doyle

Houdini và Conan Doyle quen nhau năm 1920 và có một tình bạn khá thân, dù hai người đứng ở hai phía của cùng một câu hỏi. Tháng 6 năm 1922, ở thành phố biển Atlantic City, phu nhân Jean Conan Doyle mời Houdini dự một buổi ngồi riêng, trong đó bà dùng lối viết tự động — tay cầm bút viết ra những dòng được cho là lời người đã khuất. Bà viết nhiều trang thư được cho là của mẹ Houdini.

Houdini kể lại rằng ông đã đến với thiện chí, nhưng có những chi tiết khiến ông không thể tin. Bức thư viết bằng tiếng Anh trôi chảy, trong khi mẹ ông chủ yếu nói tiếng Hungary và tiếng Đức, gần như không biết tiếng Anh. Trang đầu có vẽ một dấu thánh giá, trong khi bà là người Do Thái, vợ một giáo sĩ Do Thái. Và hôm đó lại đúng là ngày sinh nhật mẹ ông, nhưng bức thư không nhắc một chữ.

Conan Doyle giải thích rằng người đã khuất vẫn truyền lời qua đồng cốt bằng ngôn ngữ của đồng cốt. Houdini không chấp nhận lời giải thích đó. Khi ông công khai nghi ngờ, quan hệ hai bên lạnh hẳn, rồi đổ vỡ qua những bài báo đáp trả nhau. Câu chuyện này đáng kể vì nó cho thấy hai người thông minh, cùng thật lòng, có thể nhìn cùng một sự việc và đi đến kết luận ngược nhau, tuỳ vào việc họ đặt bao nhiêu trọng lượng cho chi tiết kiểm chứng được.

Vụ Margery năm 1924: khi một tạp chí khoa học treo giải

Giải thưởng của tạp chí Scientific American. Năm 1922, tạp chí này treo thưởng cho đồng cốt nào tạo ra được hiện tượng vật lý không giải thích được trong điều kiện kiểm soát. Một hội đồng được lập, gồm vài nhà khoa học, một nhà nghiên cứu hiện tượng huyền bí và Houdini, người được mời vì hiểu kỹ thuật sân khấu.

Ứng viên sáng giá nhất. Bà Mina Crandon, vợ một bác sĩ phẫu thuật ở Boston, được báo chí gọi bằng biệt danh Margery. Trong các buổi ngồi của bà, chuông reo, vật bay, có giọng nói được cho là của người anh trai đã mất. Bà không lấy tiền, có địa vị xã hội, và thuyết phục được một số thành viên hội đồng.

Cách Houdini kiểm. Ông ngồi sát bà trong bóng tối, chân áp vào chân bà, và kể rằng cảm thấy cơ bắp bà cử động đúng lúc chuông reo. Ông cho đóng một chiếc hộp gỗ bao quanh người bà, chỉ chừa đầu và tay, để chặn mọi cử động không được phép.

Chiếc thước gấp trong hộp. Trong một buổi, người ta tìm thấy một chiếc thước gấp bên trong hộp, thứ có thể dùng để chạm chuông. Phía bà Crandon cho rằng Houdini cài vào để vu cho bà; phía Houdini cho rằng người của bà cài vào để vu cho ông. Đến nay chuyện này vẫn chưa có kết luận dứt khoát, và đó là lý do người viết sử nên kể nguyên cả hai phía.

Kết quả. Hội đồng không trao giải. Những năm sau, các nhà nghiên cứu khác như nhóm ở Đại học Harvard cũng ghi nhận nhiều dấu hiệu gian lận trong các buổi của Margery, nhưng bà vẫn có người tin cho đến cuối đời.

Mật mã Rosabelle và mười năm chờ đợi của bà Bess

Điều làm câu chuyện Houdini khác với một chiến dịch vạch trần đơn thuần là ông không đóng cửa với khả năng có thế giới bên kia. Ông hẹn với vợ một mật mã riêng: ai đi trước, nếu liên lạc được, sẽ gửi đúng thông điệp đó. Chỉ hai người biết. Đây là một cách kiểm chứng rất gọn: không cần tranh luận, chỉ cần một đồng cốt nói đúng câu mà không ai khác có thể biết.

Sau khi Houdini mất năm 1926, bà Bess tổ chức buổi ngồi vào mỗi ngày giỗ chồng trong mười năm. Năm 1929, một người đồng cốt tuyên bố đã chuyển được thông điệp, và câu chuyện quanh lần đó đến nay vẫn nhiều chiều: có người cho rằng mật mã đã bị lộ trước qua sách báo, bản thân bà Bess về sau cũng nói rõ bà không coi đó là bằng chứng. Năm 1936, sau buổi ngồi cuối cùng, bà nói một câu thường được trích lại, đại ý mười năm là đủ lâu để chờ bất kỳ ai.

Đến nay, ở Mỹ vẫn có người tổ chức những buổi ngồi tưởng niệm Houdini vào ngày 31 tháng 10, phần lớn như một sinh hoạt văn hoá của giới ảo thuật. Chưa lần nào có thông điệp được kiểm chứng.

Houdini làm đúng ở đâu, chưa đúng ở đâu

Đọc lịch sử công bằng là nhìn cả hai mặt. Bảng dưới gom những điểm các nhà nghiên cứu lịch sử ảo thuật thường nêu khi đánh giá công việc của Houdini.

Khía cạnhĐiều làm tốtĐiều còn bị phê bình
Phương phápĐặt điều kiện kiểm soát cụ thể: giữ tay chân, hộp kín, ánh sáng, người quan sát độc lậpĐôi khi ông vào cuộc với kết luận đã có sẵn, ít giữ được vai trò người quan sát trung lập
Thái độ với người tinPhân biệt người đi dự đang đau buồn với người lấy tiền, nhắm vào người sauTrên sân khấu, các màn diễn lại buổi gọi hồn có lúc mang tính chế giễu, làm tổn thương một số người tin
Bằng chứngChỉ ra cụ thể kỹ thuật có thể dùng: chân, đầu gối, kèn nói, vải phát sángMột số cáo buộc cụ thể, như vụ chiếc thước gấp, không chứng minh được dứt khoát
Tác độngGiúp công chúng hiểu vì sao điều kiện kiểm soát quan trọngBiến cuộc tranh luận thành chuyện cá nhân với Conan Doyle, khiến nhiều người chọn phe thay vì nhìn bằng chứng

Nhìn từ hôm nay, đóng góp lớn nhất của Houdini có lẽ không nằm ở từng vụ vạch trần, mà ở ý tưởng rằng người hiểu nghề ảo thuật nên có mặt khi khoa học kiểm tra những tuyên bố khác thường. Ý tưởng này về sau được nhiều nhà nghiên cứu kế thừa.

Bài học còn dùng được khi gặp chuyện "gọi hồn" hôm nay

Đau buồn là lúc dễ bị tổn thương nhất. Nếu bạn hay người thân vừa mất người thương, đó không phải lúc đưa ra quyết định chi tiền lớn cho bất kỳ dịch vụ nào hứa liên lạc với người đã khuất.

Thông tin "trúng" thường đến từ chính người hỏi. Người làm nghề giỏi quan sát nét mặt, cách ăn mặc, câu trả lời của bạn và nói lại những điều nghe như hiểu bạn. Kỹ thuật này có tên riêng là đọc nguội, sẽ gặp lại ở các bài khác trên trang.

Một câu hỏi kiểm được có giá trị hơn mười cảm giác. Giống mật mã của vợ chồng Houdini, một chi tiết chỉ người đã khuất và bạn biết, chưa từng nói với ai, là phép thử đơn giản mà khó bị đánh lừa.

Tôn trọng người tin. Nhiều người tìm đến những buổi như vậy vì thương nhớ, không vì mê tín. Khi bàn với họ, hãy hỏi cảm nhận và hoàn cảnh trước, đưa cách kiểm chứng sau, tránh chế giễu.

Câu hỏi thường gặp

Houdini có tin vào thế giới bên kia không?

Theo những gì ông viết và nói, Houdini không loại trừ khả năng đó và từng muốn tin. Điều ông phản đối là những kỹ thuật lừa đảo trong các buổi gọi hồn ăn tiền. Mật mã ông hẹn với vợ cho thấy ông vẫn để ngỏ một cách kiểm chứng rõ ràng cho chính mình.

Sách của Houdini về chuyện này tên là gì?

Cuốn sách nổi tiếng nhất của ông về đề tài này là A Magician Among the Spirits, xuất bản năm 1924, kể lại những buổi ngồi ông đã dự và kỹ thuật mà ông cho là được dùng. Sách có góc nhìn của người trong cuộc nên cần đọc kèm các nguồn khác để có cái nhìn cân bằng.

Houdini có chết vì bị đấm vào bụng không?

Ông mất vì viêm phúc mạc do vỡ ruột thừa. Vài ngày trước đó, một sinh viên đã đấm vào bụng ông khi ông chưa kịp chuẩn bị. Giới y học đến nay vẫn chưa thống nhất cú đấm có liên quan đến bệnh hay không, nên các tài liệu cẩn trọng chỉ ghi hai sự kiện xảy ra gần nhau.

Conan Doyle có từng tin Houdini có phép thật không?

Có. Conan Doyle từng cho rằng chính Houdini có khả năng siêu nhiên trong các màn thoát hiểm, chỉ là ông ấy không thừa nhận. Houdini khẳng định mọi tiết mục của mình đều là kỹ thuật. Đây là một chi tiết thú vị cho thấy niềm tin có thể khiến người thông minh diễn giải ngược lời của chính người trong cuộc.

Ngày nay còn ai tiếp tục công việc của Houdini?

Sau ông, nhiều ảo thuật gia tiếp tục vai trò kiểm chứng tuyên bố siêu nhiên, nổi tiếng nhất là James Randi ở nửa sau thế kỷ 20. Các nhóm hoài nghi khoa học ở nhiều nước hiện vẫn mời người làm ảo thuật tham gia khi thiết kế phép thử.

Kể chuyện Houdini cho học sinh thì nên nhấn vào điều gì?

Nên nhấn vào phương pháp: đặt điều kiện kiểm soát trước, ghi lại kết quả, nghe cả hai phía khi có tranh cãi. Tránh biến câu chuyện thành chuyện chế giễu người tin, vì điều đó làm các em học thái độ chứ không học cách nghĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138