Axolotl (Ambystoma mexicanum) là một loài kỳ giông có thể mọc lại hoàn chỉnh một chân bị mất, gồm xương, cơ, dây thần kinh, mạch máu và da, mà không để lại sẹo. Nó còn tái tạo được đuôi, một phần tuỷ sống, một phần tim và nhiều mô khác. Chân mới mọc ra đúng kích thước, đúng hướng, đủ ngón, và quá trình có thể lặp lại nhiều lần trên cùng một con.
Ở Việt Nam, axolotl thường được bán trong cửa hàng cá cảnh dưới tên "cá khủng long sáu sừng", dù nó là lưỡng cư chứ không phải cá. Nghịch lý là con vật quen mặt trong bể kính lại gần như biến mất ngoài tự nhiên. Bài này tập trung vào câu hỏi khoa học: axolotl tái sinh chân bằng cách nào, các nhà nghiên cứu đã hiểu được tới đâu, và vì sao động vật có vú như con người không làm được điều tương tự.
Các giai đoạn mọc lại một chân
Khi chân axolotl bị đứt, quá trình tái sinh diễn ra theo các giai đoạn khá rõ, kéo dài từ vài tuần đến vài tháng tuỳ kích thước và tuổi con vật:
- Đóng vết thương rất nhanh. Trong vòng vài giờ, tế bào biểu bì từ mép vết thương bò ra phủ kín mặt cắt. Lớp này không phát triển thành sẹo dày như ở người mà trở thành một lớp biểu bì đặc biệt, phát tín hiệu chỉ huy.
- Tháo dỡ mô cũ. Mô liên kết, cơ, xương gần mặt cắt tạm "lùi lại" trạng thái ít chuyên hoá hơn. Các tế bào tách khỏi cấu trúc cũ và di chuyển về đầu mỏm cụt.
- Tạo blastema. Một khối tế bào chưa biệt hoá tích tụ ở đầu mỏm, gọi là blastema, trông như một nụ nhỏ. Đây là trung tâm của toàn bộ quá trình.
- Lớn lên và định hình. Blastema phân chia, kéo dài, rồi dần phân hoá thành sụn, xương, cơ, gân, mạch máu. Các ngón chân hiện ra sau cùng.
- Hoàn thiện. Dây thần kinh mọc vào, chân mới lớn đến kích thước tương ứng với cơ thể và hoạt động bình thường.
Toàn bộ quá trình nhìn bằng mắt thường giống như xem lại sự phát triển chi ở phôi, nhưng diễn ra trên một con vật trưởng thành. Đó là lý do axolotl trở thành mô hình nghiên cứu tái sinh hàng đầu từ thế kỷ 19.
Những điều kiện không thể thiếu mà các thí nghiệm đã chỉ ra
Cần dây thần kinh. Nếu cắt dây thần kinh dẫn vào chân trước khi cắt chân, blastema hình thành kém và chân không mọc lại. Ngược lại, khi các nhà nghiên cứu chuyển hướng một dây thần kinh tới một vết thương ở bên hông chân và cấy thêm da từ phía đối diện, một chân phụ có thể mọc ra. Thí nghiệm "chân phụ" này cho thấy dây thần kinh cung cấp tín hiệu kích hoạt quan trọng.
Cần đại thực bào. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy khi loại bỏ đại thực bào, một loại tế bào miễn dịch, axolotl không mọc lại chân được mà vết thương tạo sẹo. Điều này đảo ngược quan niệm rằng hệ miễn dịch chỉ cản trở tái sinh; ở axolotl, nó là một phần của quá trình.
Tế bào nhớ mình xuất thân từ đâu. Các thí nghiệm đánh dấu tế bào bằng protein phát sáng cho thấy tế bào trong blastema không trở thành "vạn năng" hoàn toàn. Tế bào cơ phần lớn tạo lại cơ, tế bào sụn tạo lại sụn. Blastema giống một tập hợp thợ chuyên môn hơn là một khối đất sét tuỳ ý nặn.
Tế bào nhớ vị trí. Cắt ở cổ tay thì chỉ mọc lại bàn tay; cắt ở vai thì mọc lại cả cánh tay. Tế bào mang thông tin về vị trí dọc theo chi, nhờ đó không thiếu, không thừa đoạn nào.
Vì sao axolotl giữ mãi dáng ấu trùng và mất dần ngoài tự nhiên
Phần lớn kỳ giông trải qua biến thái: ấu trùng sống dưới nước có mang ngoài, sau đó mất mang, phát triển phổi và lên cạn. Axolotl thì không. Nó đạt trưởng thành sinh dục mà vẫn giữ mang lông xù hai bên đầu, vây đuôi và sống dưới nước suốt đời. Hiện tượng này gọi là tính chất ấu trùng kéo dài (neoteny), liên quan đến việc cơ thể sản xuất và đáp ứng kém với hormone tuyến giáp.
Trong tự nhiên, axolotl chỉ sống ở hệ thống kênh và hồ quanh vùng Xochimilco, phía nam thành phố Mexico. Đô thị hoá, ô nhiễm nước và những loài cá được thả vào hồ đã khiến quần thể hoang dã giảm mạnh qua các đợt khảo sát từ cuối thế kỷ 20 đến nay. Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế xếp axolotl vào nhóm cực kỳ nguy cấp.
Trong khi đó, số axolotl nuôi trong phòng thí nghiệm và trong thương mại cá cảnh trên thế giới lại rất lớn, tất cả đều là cá thể nhân giống qua nhiều thế hệ. Điều này nhắc rằng một loài phổ biến trong bể kính không có nghĩa là an toàn ngoài tự nhiên. Các chương trình bảo tồn tập trung vào phục hồi kênh rạch, cải thiện chất lượng nước và hỗ trợ nông dân địa phương canh tác truyền thống trên các vườn nổi.
So sánh khả năng tái sinh: axolotl, thạch sùng, sán dẹp và con người
Nhiều loài có khả năng tái sinh nhưng ở mức độ rất khác nhau. Đặt cạnh nhau giúp thấy axolotl đặc biệt ở chỗ nào.
| Sinh vật | Tái sinh được gì | Chất lượng phần mọc lại |
|---|---|---|
| Sán dẹp nước ngọt (planaria) | Toàn bộ cơ thể từ một mảnh nhỏ | Hoàn chỉnh, nhờ quần thể tế bào gốc vạn năng phân bố khắp cơ thể |
| Axolotl | Chân, đuôi, tuỷ sống, một phần tim, não, mắt | Gần như hoàn chỉnh, đủ xương và khớp, không sẹo |
| Thạch sùng, thằn lằn | Đuôi sau khi tự cắt | Đuôi mới có ống sụn thay cho các đốt xương sống, hình dạng và màu sắc thường khác đuôi cũ |
| Cá ngựa vằn | Vây, một phần tim, võng mạc | Tốt, được dùng nhiều trong nghiên cứu tái sinh tim |
| Con người | Gan (khối lượng), da bề mặt, đầu ngón tay ở trẻ nhỏ | Gan lấy lại khối lượng nhưng không mọc lại thuỳ đúng hình dạng; vết thương lớn thành sẹo |
Một chi tiết lịch sử thú vị: cuối thế kỷ 19, nhà sinh học Thomas Hunt Morgan đã cắt sán dẹp thành nhiều mảnh và ghi nhận cả những mảnh rất nhỏ cũng mọc thành con mới. Thí nghiệm đơn giản đó là một trong những nền móng của ngành sinh học tái sinh.
Vì sao con người tạo sẹo thay vì mọc lại
Câu hỏi này chưa có câu trả lời đầy đủ, nhưng có vài hướng giải thích được nhiều nhà khoa học chấp nhận. Thứ nhất, động vật có vú tiến hoá theo hướng đóng vết thương thật nhanh bằng sẹo để giảm mất máu và nhiễm trùng, ưu tiên sống sót tức thời hơn là phục hồi hoàn hảo. Sẹo là mô liên kết dày, chặn đường cho các tế bào cần di chuyển để tạo cấu trúc mới.
Một bằng chứng gián tiếp cho hướng giải thích này là ở chính con người, khả năng lành không sẹo tồn tại trong giai đoạn bào thai sớm: vết thương da ở thai nhi giai đoạn đầu có thể lành gần như không để lại dấu vết, khả năng này mất dần khi thai lớn. Ở trẻ nhỏ, đầu ngón tay bị đứt gọn phía trên gốc móng đôi khi mọc lại khá hoàn chỉnh nếu được xử lý y tế đúng cách. Những ví dụ đó cho thấy bộ máy tái sinh không hoàn toàn vắng mặt ở người, mà bị giới hạn chặt về thời điểm và vị trí.
Thứ hai, phản ứng viêm ở người và chuột mạnh và kéo dài hơn, trong khi ở axolotl các tế bào miễn dịch nhanh chóng chuyển sang chế độ hỗ trợ tái tạo. Thứ ba, tế bào người trưởng thành bị "khoá" chặt hơn trong trạng thái chuyên hoá, khó lùi lại để tạo blastema. Những khác biệt này nằm ở cả điều hoà gen lẫn môi trường mô, không phải ở một gen thần kỳ đơn lẻ.
Bộ gen axolotl được giải trình tự năm 2018, dài khoảng 32 tỷ cặp base, gấp chừng mười lần bộ gen người, chủ yếu do nhiều đoạn ADN lặp lại. Nó mở đường cho việc so sánh từng gen liên quan đến tái sinh. Tuy vậy, khoảng cách từ hiểu cơ chế đến giúp người mọc lại ngón tay vẫn còn rất xa. Những gì y học tái tạo đang làm thực tế hiện nay là cải thiện lành vết thương, giảm sẹo và tạo mô thay thế trong phòng thí nghiệm, chưa phải mọc lại chi.
Những hiểu lầm hay gặp về axolotl
Vì nổi tiếng trên mạng và trong cửa hàng cá cảnh, axolotl đi kèm nhiều thông tin sai lệch. Vài điểm nên đính chính:
- "Axolotl bất tử." Không đúng. Axolotl có tuổi thọ giới hạn, thường khoảng mười đến mười lăm năm trong điều kiện nuôi tốt. Khả năng tái sinh cũng giảm dần khi con vật già.
- "Mọc lại không giới hạn." Chân có thể mọc lại nhiều lần, nhưng các nghiên cứu cắt lặp lại cho thấy sau nhiều lần, chân mới có thể kém hoàn chỉnh hơn.
- "Cho thêm hormone để thành kỳ giông trưởng thành." Biến thái nhân tạo bằng hormone tuyến giáp hay muối iốt có thể gây chết hoặc làm con vật suy yếu, giảm tuổi thọ và giảm khả năng tái sinh. Đây không phải thí nghiệm để làm ở nhà.
- "Thả ra ao hồ cho tự do." Axolotl cần nước mát, trong khi ao hồ Việt Nam phần lớn quá ấm. Thả ra môi trường vừa làm con vật chết vừa có nguy cơ mang mầm bệnh sang lưỡng cư bản địa.
- "Axolotl là cá." Tên thương mại "cá khủng long" gây nhầm lẫn. Axolotl là lưỡng cư, cùng lớp với ếch nhái, có chân và thở bằng cả mang, da và phổi.
Nếu bạn muốn hiểu thêm về tái sinh, các tư liệu khoa học về sán dẹp và cá ngựa vằn cũng rất đáng xem, vì chúng cho thấy mỗi sinh vật giải bài toán tái tạo theo một cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Axolotl mất bao lâu để mọc lại một chân?
Tuỳ kích thước, tuổi và nhiệt độ nước, thời gian thường từ vài tuần đến vài tháng. Con non mọc lại nhanh hơn con trưởng thành. Các mốc như phủ biểu bì, hình thành blastema và hiện ngón chân diễn ra theo thứ tự cố định, nhưng tốc độ từng giai đoạn thay đổi theo điều kiện.
Axolotl có mọc lại được não không?
Axolotl tái tạo được một phần mô não sau tổn thương, khả năng mà động vật có vú hầu như không có. Tuy nhiên đây là tái tạo từng vùng mô bị hỏng, không phải mọc lại cả bộ não. Các nghiên cứu đang tìm hiểu tế bào thần kinh mới có kết nối đúng như cũ đến mức nào.
Nghiên cứu axolotl có giúp chữa chấn thương tuỷ sống ở người không?
Đó là một trong những động lực chính của lĩnh vực này, vì axolotl tái tạo được tuỷ sống sau khi bị cắt. Các nhà khoa học tìm cách hiểu tín hiệu nào giúp tế bào ở axolotl không tạo sẹo cản trở. Hiện các phát hiện vẫn ở mức nghiên cứu cơ bản và mô hình động vật, chưa thành phương pháp điều trị.
Vì sao axolotl có nhiều màu như trắng hồng, vàng, đen?
Axolotl hoang dã thường có màu nâu sẫm lốm đốm để ngụy trang dưới đáy hồ. Các màu trắng hồng, vàng nhạt hay bạch tạng là kết quả của các đột biến sắc tố được giữ lại và nhân giống trong phòng thí nghiệm và thương mại. Màu sắc không ảnh hưởng đến khả năng tái sinh.
Kỳ giông bản địa Việt Nam có tái sinh chân được không?
Nhiều loài kỳ giông và cá cóc nói chung có khả năng tái sinh chi ở mức nhất định, vì đây là đặc điểm phổ biến của nhóm lưỡng cư có đuôi. Các loài cá cóc ở Việt Nam có vùng phân bố hẹp, nhiều loài được bảo vệ, nên tuyệt đối không bắt chúng để thử nghiệm. Kiến thức về tái sinh của chúng chủ yếu đến từ nghiên cứu trên các loài họ hàng.