DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Lươn điện phóng điện bao nhiêu volt: hàng nghìn "viên pin" sống nối tiếp trong thân

Lươn điện phóng tới vài trăm volt nhờ hàng nghìn tế bào điện xếp nối tiếp. Nó không phải lươn, dùng điện để săn, dò đường, và có thể nhảy lên khỏi nước để tự vệ.

Wide dim view of a long dark eel-shaped fish gliding near the bottom of a large green-tinted public aquarium tank in Hồ Chí Minh City, visitors seen from behind

Lươn điện có thể phóng ra những xung điện vài trăm volt; mức cao nhất từng đo được là khoảng 860 volt, ở loài Electrophorus voltai được mô tả năm 2019. Nguồn điện đến từ ba cơ quan phát điện chiếm phần lớn chiều dài thân, cấu tạo từ hàng nghìn tế bào dẹt gọi là tế bào điện (electrocyte). Mỗi tế bào chỉ tạo ra khoảng 0,15 volt, nhưng khi hàng nghìn tế bào cùng phóng điện một lúc theo kiểu nối tiếp như những viên pin xếp chồng, điện áp cộng dồn lên rất lớn.

Cái tên "lươn điện" cũng là một điều kỳ: con vật không phải lươn mà thuộc nhóm cá dao Nam Mỹ, họ hàng gần với cá da trơn và cá chép hơn là với lươn. Bài này giải thích cách nó tạo điện, ba kiểu dùng điện khác nhau, những hành vi mới được phát hiện gần đây, và vì sao nó đã góp phần vào lịch sử của chiếc pin điện.

Một con cá, ba loài: lươn điện được phân loại lại năm 2019

Suốt hơn hai thế kỷ, các nhà khoa học coi lươn điện ở lưu vực sông Amazon và Orinoco là một loài duy nhất, Electrophorus electricus. Năm 2019, một nghiên cứu phân tích ADN và hình thái của hàng trăm mẫu vật đã tách chúng thành ba loài: Electrophorus electricus ở vùng cao nguyên Guiana phía bắc, Electrophorus voltai ở vùng cao nguyên Brazil phía nam, và Electrophorus varii ở vùng đất thấp. Ba loài trông gần giống nhau, phân biệt chủ yếu bằng gen, hình dạng hộp sọ và môi trường sống.

Phát hiện này đi kèm một kỷ lục: khi đo trên cá thể E. voltai, nhóm nghiên cứu ghi được xung khoảng 860 volt, cao hơn mức khoảng 600 volt thường được trích cho lươn điện trước đó. Tên voltai được đặt để tưởng nhớ Alessandro Volta, người phát minh pin điện, còn varii tưởng nhớ một nhà ngư học.

Câu chuyện phân loại lại cho thấy một điều thú vị: ngay cả những loài nổi tiếng, có mặt trong sách giáo khoa và bể cá công cộng khắp thế giới, vẫn có thể chứa những bất ngờ khi được nhìn bằng công cụ hiện đại. Nó cũng nhắc rằng con số "bao nhiêu volt" phụ thuộc vào loài, kích thước con cá và cách đo, nên các nguồn khác nhau đưa ra mức khác nhau.

Cũng cần phân biệt điện áp với mức nguy hiểm. Điện áp cho biết "lực đẩy" của dòng điện, còn tác động lên cơ thể phụ thuộc vào cường độ dòng đi qua, thời gian và đường đi của nó. Xung của lươn điện rất ngắn, mỗi xung chỉ khoảng hai phần nghìn giây, nhưng được phóng liên tiếp hàng trăm lần mỗi giây khi tấn công. Vì vậy con số volt cao gây ấn tượng, nhưng điều quyết định hậu quả là cả chuỗi xung chứ không chỉ đỉnh điện áp.

Từ tế bào cơ đến "viên pin" sống: điện được tạo ra thế nào

Tế bào điện tiến hoá từ tế bào cơ, nhưng đã mất khả năng co rút và chỉ giữ lại khả năng tạo chênh lệch điện thế qua màng. Cơ chế có thể chia thành các bước:

  1. Lúc nghỉ, hai mặt cân bằng. Mỗi tế bào điện dẹt như một chiếc đĩa, có hai mặt. Khi nghỉ, hai mặt có điện thế giống nhau so với bên ngoài nên điện áp qua cả tế bào gần bằng không.
  2. Thần kinh ra lệnh. Một trung tâm chỉ huy trong não phát tín hiệu qua các dây thần kinh đến tất cả tế bào điện. Các dây thần kinh được sắp xếp sao cho tín hiệu đến các tế bào xa và gần gần như cùng lúc.
  3. Chỉ một mặt đổi chiều. Chỉ mặt có dây thần kinh của tế bào mở kênh cho ion natri tràn vào và đảo điện thế, mặt kia giữ nguyên. Sự bất đối xứng đó tạo ra khoảng 0,15 volt qua mỗi tế bào.
  4. Cộng dồn nối tiếp. Hàng nghìn tế bào xếp thành cột dọc thân, nối tiếp nhau, nên điện áp cộng dồn thành hàng trăm volt giữa đầu và đuôi cá.
  5. Song song để có dòng. Nhiều cột tế bào chạy song song cạnh nhau, giúp tăng cường độ dòng điện, giống cách ghép nhiều chuỗi pin song song.

Cơ thể cá được cách điện một phần bởi mô mỡ và các lớp mô bao quanh cơ quan phát điện, nhưng cá vẫn có thể bị ảnh hưởng nhẹ bởi chính xung điện của mình. Nội tạng của lươn điện bị dồn gọn về phía đầu, nhường gần hết chiều dài thân cho ba cơ quan phát điện.

Ba kiểu dùng điện: dò đường, săn mồi và tự vệ

Điện áp thấp để "nhìn" trong nước đục. Cơ quan Sachs ở phần đuôi phát ra các xung yếu liên tục. Lươn điện cảm nhận sự biến dạng của điện trường quanh thân bằng các thụ thể trên da, nhờ đó định vị vật cản và con mồi trong nước đục, nơi mắt gần như vô dụng. Mắt của lươn điện trưởng thành thực ra khá kém.

Xung đôi để làm con mồi lộ diện. Khi con mồi trốn bất động dưới bùn, lươn điện phát ra hai xung mạnh liền nhau. Các thí nghiệm của nhà sinh học Kenneth Catania công bố năm 2014 cho thấy xung này kích hoạt thần kinh vận động của con mồi, làm nó giật mình cử động và lộ vị trí qua điện trường.

Chuỗi xung cao áp để làm tê liệt. Khi tấn công, lươn điện phóng chuỗi xung tần số cao. Điện kích hoạt trực tiếp các dây thần kinh vận động của con mồi, khiến cơ co cứng toàn thân, giống như bị điều khiển từ xa, chỉ trong vài phần nghìn giây.

Cuộn tròn để tăng lực. Với con mồi lớn đang vùng vẫy, lươn điện cuộn thân quanh nó, đưa đầu và đuôi, tức hai cực của cơ quan phát điện, lại gần nhau. Cách này làm điện trường tập trung qua con mồi mạnh hơn nhiều.

Bằng chứng cho một câu chuyện hơn 200 năm: lươn điện nhảy khỏi nước

Năm 1800, nhà tự nhiên học Alexander von Humboldt ghi lại ở Venezuela cảnh người dân lùa ngựa xuống một vũng nước có lươn điện; cá lao lên, ép thân vào bụng ngựa và phóng điện. Trong gần hai thế kỷ, nhiều nhà khoa học nghi ngờ mô tả này có phần cường điệu, vì không ai quan sát lại được.

Năm 2016, Kenneth Catania công bố các thí nghiệm cho thấy lươn điện thật sự có hành vi đó. Khi một vật dẫn điện, như một chiếc đầu giả gắn điện cực, tiến vào nước gần nó, con cá lao lên, nhô một phần thân khỏi mặt nước, áp cằm vào vật và phóng chuỗi xung. Lúc này dòng điện không bị tản ra trong nước mà đi thẳng qua vật đang bị "tấn công", khiến cú sốc mạnh hơn nhiều. Ông còn đo trực tiếp trên tay mình với một con lươn điện nhỏ để ước lượng dòng điện.

Hành vi này có lẽ hữu ích cho lươn điện khi vũng nước co lại vào mùa khô và có kẻ thù trên cạn tiến đến. Câu chuyện là ví dụ đẹp về việc một ghi chép lịch sử bị coi là truyện kể, rồi được xác nhận bằng thí nghiệm có kiểm soát. Gần đây hơn, năm 2021, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận một nhóm lươn điện E. voltai săn mồi theo bầy ở sông Brazil, cùng lùa đàn cá nhỏ rồi phóng điện đồng loạt, điều trước đó được cho là chúng không làm.

Lươn điện và những loài cá phát điện khác

Khả năng phát điện đã tiến hoá độc lập nhiều lần ở cá. Việt Nam không có lươn điện tự nhiên, nhưng có những loài liên quan đáng biết.

Nhóm cáMôi trườngMức điệnDùng để làm gì
Lươn điện (Electrophorus)Nước ngọt Nam MỹCao, đến vài trăm voltSăn mồi, tự vệ, định vị
Cá đuối điện (nhiều chi)Biển, kể cả vùng nhiệt đới Ấn Độ – Thái Bình DươngĐiện áp thấp hơn nhưng dòng mạnh do nước biển dẫn điện tốtLàm tê con mồi, tự vệ
Cá trê điện (Malapterurus)Sông hồ châu PhiVài trăm volt ở cá lớnSăn mồi, tự vệ
Cá dao phát điện yếu, cá voi voi châu PhiNước ngọt Nam Mỹ và châu PhiRất yếuĐịnh vị và giao tiếp bằng điện

Chuyện các nhóm cá không họ hàng gần cùng tiến hoá ra cơ quan phát điện từ cơ là ví dụ kinh điển của tiến hoá hội tụ. Nghiên cứu gen cho thấy các nhóm này dùng lại những bộ gen tương tự theo cách riêng.

Từ lươn điện đến chiếc pin đầu tiên và pin mềm tương lai

Khi Alessandro Volta công bố pin điện năm 1800, ông mô tả thiết bị của mình là một "cơ quan điện nhân tạo", lấy cảm hứng từ cá đuối điện, vốn đã được các nhà khoa học thế kỷ 18 nghiên cứu. Cấu trúc chồng đĩa kim loại xen giấy tẩm nước muối của pin Volta giống một cách khó tin với các cột tế bào điện chồng nối tiếp trong cơ quan phát điện của cá.

Hơn hai trăm năm sau, năm 2017, một nhóm nghiên cứu công bố nguồn điện mềm làm từ các khối gel xếp nối tiếp, với nồng độ muối khác nhau, mô phỏng trực tiếp tế bào điện của lươn. Khi ép các lớp gel vào nhau, chúng tạo ra điện áp đủ thắp sáng thiết bị nhỏ. Ý tưởng là một ngày nào đó có nguồn điện mềm, không độc, dùng được cho thiết bị cấy trong cơ thể. Hiện công nghệ này vẫn ở giai đoạn phòng thí nghiệm, công suất còn thấp.

Lươn điện cũng giúp ngành thần kinh học từ rất sớm: cơ quan phát điện giàu thụ thể acetylcholine và kênh natri đến mức trở thành nguồn nguyên liệu để các nhà khoa học tách và nghiên cứu những protein then chốt của dẫn truyền thần kinh.

Câu hỏi thường gặp

Bị lươn điện giật có chết người không?

Một cú sốc đơn lẻ từ lươn điện hiếm khi đủ làm tim người khoẻ mạnh ngừng đập, nhưng nó gây đau, co cơ mạnh và có thể làm người choáng, ngã xuống nước rồi đuối nước. Nguy cơ cao hơn khi bị phóng điện nhiều lần hoặc với người có bệnh tim. Ở bể cá công cộng, khoảng cách và vách kính đã loại bỏ rủi ro này.

Lươn điện có tự giật mình không?

Lươn điện có các lớp mô bao quanh giúp hạn chế dòng điện đi qua cơ quan quan trọng, và hệ thần kinh của nó chịu được điện trường của chính mình tốt hơn con mồi. Dù vậy, khi nó cuộn tròn để tăng lực sốc, chính nó cũng có thể bị ảnh hưởng ở mức nhất định. Cơ chế bảo vệ chính xác vẫn đang được nghiên cứu.

Có thể dùng lươn điện để phát điện thắp đèn không?

Về lý thuyết, mỗi xung đủ điện áp để thắp sáng bóng đèn nhỏ trong tích tắc, và đã có những màn trình diễn như vậy ở bể cá. Nhưng năng lượng tổng cộng rất nhỏ, xung chỉ kéo dài vài phần nghìn giây, và con cá cần nghỉ để hồi phục. Đây là minh hoạ khoa học, không phải nguồn điện thực tế.

Vì sao lươn điện phải ngoi lên thở?

Lươn điện sống ở vùng nước ấm, nhiều bùn, thiếu oxy. Nó tiến hoá theo hướng lấy phần lớn oxy bằng cách nuốt không khí trên mặt nước, hấp thụ qua lớp niêm mạc miệng nhiều mạch máu. Nếu bị giữ dưới nước không ngoi lên được, nó có thể chết ngạt dù đang ở trong nước.

Ở Việt Nam có cá phát điện không?

Việt Nam không có lươn điện tự nhiên. Ở vùng biển nhiệt đới Ấn Độ – Thái Bình Dương có một số loài cá đuối điện sống ở đáy cát, nên người lặn và ngư dân đôi khi gặp. Nếu thấy cá đuối nằm im trên cát, tốt nhất không chạm hay giẫm lên, vì một số loài phát điện và một số loài có ngạnh độc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138