Elysia chlorotica là một loài sên biển nhỏ sống ở vùng đầm lầy nước lợ ven bờ Đại Tây Dương của Bắc Mỹ, nổi tiếng vì giữ lại lục lạp của loài tảo nó ăn và để chúng tiếp tục hoạt động trong cơ thể mình nhiều tháng. Lục lạp là bào quan thực hiện quang hợp trong tế bào thực vật và tảo. Nhờ hàng triệu lục lạp nằm trong các nhánh ruột toả khắp thân, con sên có màu xanh lá và hình dạng dẹt như một chiếc lá non.
Hiện tượng này gọi là trộm lục lạp (kleptoplasty). Câu hỏi khiến giới sinh học tranh luận suốt mấy chục năm là: con sên có thật sự "sống nhờ ánh nắng" không, và làm sao lục lạp hoạt động được lâu như vậy khi đã tách khỏi tế bào tảo? Bài này trình bày điều đã rõ, điều từng được công bố rồi bị bác bỏ, và điều vẫn còn bỏ ngỏ.
Một con sên trở thành "chiếc lá" như thế nào
Vòng đời của Elysia chlorotica cho thấy lục lạp không có sẵn từ khi sinh ra, mà phải được lấy từ thức ăn:
- Nở ra không có màu xanh. Ấu trùng sống trôi nổi, sau đó biến thái thành con non có màu nâu nhạt với chấm đỏ, chưa có lục lạp.
- Tìm đúng loài tảo. Con non cần ăn tảo sợi Vaucheria litorea, một loài tảo vàng lục mọc thành thảm ở vùng triều. Không có tảo này, con non không phát triển tiếp.
- Chích và hút. Sên dùng lưỡi răng (radula) đục thủng thành tế bào sợi tảo rồi hút phần bên trong như hút nước qua ống hút.
- Giữ lại lục lạp. Phần lớn chất trong tế bào tảo bị tiêu hoá, nhưng lục lạp được các tế bào lót ruột của sên nuốt vào và giữ nguyên, không phân huỷ.
- Chuyển xanh và ngừng ăn. Sau vài ngày ăn tảo, sên có màu xanh đậm. Trong phòng thí nghiệm, sên trưởng thành có thể sống nhiều tháng mà không cần ăn thêm nếu được chiếu sáng, trong khi lục lạp vẫn còn khả năng quang hợp.
Mức "nhiều tháng" này phụ thuộc điều kiện nuôi trong phòng thí nghiệm và được các nhóm nghiên cứu ghi nhận khác nhau. Ngoài tự nhiên, sên vẫn tiếp tục ăn tảo khi có thể.
Câu đố lớn: lục lạp sống sót bằng cách nào khi không còn tế bào tảo
Hiện tượng này không mới với giới khoa học. Từ những năm 1960 và 1970, các nhà sinh học dùng kính hiển vi điện tử đã thấy lục lạp nguyên vẹn nằm trong tế bào ruột của một số loài sên biển ăn tảo, và đo được chúng vẫn thải oxy dưới ánh sáng. Điều mới qua từng thập kỷ là công cụ: từ đo khí, đến đánh dấu đồng vị, rồi giải trình tự toàn bộ gen. Mỗi công cụ mới lại làm câu chuyện bớt đơn giản đi một chút.
Lục lạp có ADN riêng, nhưng bộ ADN đó chỉ mã hoá một phần nhỏ các protein nó cần. Phần lớn protein của lục lạp được mã hoá trong nhân tế bào tảo, sản xuất bên ngoài rồi đưa vào. Các protein trong bộ máy quang hợp lại bị hư hỏng liên tục dưới ánh sáng và cần thay mới. Vậy khi lục lạp nằm trong tế bào ruột sên, không còn nhân tảo nào bên cạnh, ai cung cấp các protein đó?
Đầu thập niên 2000, một số nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết hấp dẫn: con sên đã nhận được gen của tảo vào bộ gen của chính nó qua chuyển gen ngang, tức là gen đi từ loài này sang loài khác mà không qua sinh sản. Năm 2008 có công bố cho rằng tìm thấy gen tảo trong ADN của sên. Nếu đúng, đây sẽ là một trường hợp hiếm có về động vật mang gen quang hợp của tảo.
Tuy nhiên các nghiên cứu sau đó, dùng giải trình tự gen sâu hơn trên trứng và mô sên, không tìm thấy bằng chứng gen tảo nằm ổn định trong bộ gen di truyền được của sên. Các tín hiệu trước đó có thể đến từ ADN tảo còn sót lại trong ruột. Hiện nay giả thuyết chuyển gen ngang ở loài này được nhiều nhà khoa học coi là không được ủng hộ. Lời giải thích được ưa chuộng hơn là lục lạp của tảo Vaucheria vốn bền bất thường, tự mã hoá được một số protein quan trọng, và tế bào sên có thể hỗ trợ bằng những cơ chế chung chưa được hiểu hết.
Sên có thật sự sống nhờ quang hợp không
Lục lạp trong sên vẫn cố định được carbon. Các thí nghiệm dùng carbon đánh dấu cho thấy lục lạp trong cơ thể sên vẫn hấp thụ carbon dioxide dưới ánh sáng và tạo ra hợp chất hữu cơ. Như vậy chúng hoạt động thật, không chỉ là sắc tố trang trí.
Nhưng sống sót có thể không cần đến nó. Một nghiên cứu năm 2014 trên hai loài sên họ hàng giữ lục lạp lâu ngày cho thấy khi bị bỏ đói, những con nuôi trong bóng tối sống được gần như lâu bằng những con được chiếu sáng. Điều đó gợi ý quang hợp không phải yếu tố quyết định sự sống còn khi đói, ít nhất với các loài đó.
Có thể lục lạp là "kho dự trữ". Một cách giải thích là sên dần tiêu hoá chính những lục lạp nó tích trữ, như ăn dần đồ trong tủ lạnh. Quang hợp có thể đóng góp một phần năng lượng, nhưng mức đóng góp thực sự với từng loài vẫn đang được đo đạc.
Kết luận thận trọng. Với Elysia chlorotica, cụm từ "con vật chạy bằng năng lượng mặt trời" là cách nói hấp dẫn nhưng vượt quá bằng chứng. Điều chắc chắn là nó giữ được lục lạp hoạt động lâu một cách đặc biệt; còn nó phụ thuộc vào quang hợp đến đâu thì chưa có lời giải thống nhất.
Những sinh vật khác mượn khả năng quang hợp
Sên biển không phải trường hợp duy nhất động vật "hợp tác" với quang hợp. Tuy nhiên cách làm khác nhau rất nhiều, như bảng dưới cho thấy.
| Sinh vật | Mượn gì | Cách giữ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sên biển nhóm Sacoglossa (Elysia, Plakobranchus…) | Lục lạp riêng lẻ | Trong tế bào ruột, không có tảo sống | Phần lớn loài chỉ giữ được vài ngày, vài loài giữ hàng tháng |
| San hô tạo rạn | Cả tảo đơn bào cộng sinh | Tảo sống trong tế bào san hô | Tảo cung cấp phần lớn năng lượng cho san hô; mất tảo là san hô bị tẩy trắng |
| Giun dẹp Symsagittifera roscoffensis | Cả tảo đơn bào | Tảo sống dưới da | Con trưởng thành sống gần như hoàn toàn nhờ tảo |
| Phôi kỳ giông đốm Bắc Mỹ | Tảo đơn bào | Tảo vào cả bên trong tế bào phôi | Một trong số rất ít ví dụ ở động vật có xương sống |
Điểm khác biệt mấu chốt: hầu hết các trường hợp giữ nguyên tảo sống, còn sên Sacoglossa chỉ giữ bào quan sau khi đã giết tảo. Đó là lý do chúng được xem như một thí nghiệm tự nhiên độc nhất về khả năng tồn tại của lục lạp ngoài tế bào gốc.
Họ hàng ở châu Á: sên tự cắt đầu rồi mọc lại cơ thể
Nhóm sên Sacoglossa có khoảng vài trăm loài, phân bố rộng ở các vùng biển, kể cả vùng nhiệt đới Ấn Độ – Thái Bình Dương. Trong số đó, hai loài Elysia marginata và Elysia atroviridis ở Nhật Bản gây chú ý năm 2021 khi các nhà nghiên cứu ghi nhận chúng tự tách phần đầu khỏi thân. Phần đầu, vẫn có miệng và não, tiếp tục bò đi, ăn tảo, và trong khoảng vài tuần mọc lại toàn bộ thân mới, kể cả tim.
Phần thân bị bỏ lại thì không mọc lại đầu, nhưng vẫn cử động được thêm một thời gian. Những con tự cắt đầu trong thí nghiệm thường mang ký sinh trùng ở phần thân, nên các nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là cách loại bỏ phần cơ thể bị nhiễm. Họ cũng đặt giả thuyết rằng lục lạp trộm được giúp phần đầu không có hệ tiêu hoá đầy đủ sống sót qua giai đoạn đầu, nhưng đây mới là giả thuyết.
Cả hai hiện tượng, trộm lục lạp và tự tách đầu, đều là ví dụ cho thấy những sinh vật nhỏ ít ai để ý ở vùng triều có thể chứa những câu hỏi lớn của sinh học: ranh giới giữa động vật và thực vật, giới hạn của khả năng tái sinh, và cách tế bào chấp nhận một bào quan ngoại lai.
Đi vùng triều tìm sên biển: quan sát thế nào cho đúng
Sên biển nhỏ, nhiều loài chỉ dài vài milimét đến vài centimét, màu sắc lẫn vào tảo. Nếu bạn đi bãi đá lúc triều xuống ở các vùng biển Việt Nam, vài lưu ý giúp quan sát tốt mà không gây hại:
- Đi lúc nước ròng, xem lịch thuỷ triều địa phương; quay lại bờ trước khi nước lên, nhất là ở bãi đá trơn.
- Nhìn kỹ các thảm tảo xanh trong vũng nước đọng, chỗ có bóng râm; dùng kính lúp cầm tay và di chuyển chậm.
- Chụp ảnh trong vũng nước thay vì nhấc con vật lên. Cơ thể sên biển mềm, dễ tổn thương và khô rất nhanh ngoài nước.
- Nếu lỡ lật hòn đá để xem, đặt lại đúng vị trí cũ, mặt trên vẫn là mặt trên, vì sinh vật bám hai mặt đá sống ở điều kiện khác nhau.
- Không mang sên biển về nuôi. Phần lớn loài cần đúng loại tảo làm thức ăn và chết nhanh trong bể cá thông thường.
- Ở khu bảo tồn biển, tuân thủ quy định của ban quản lý về khu vực được đi và việc chạm vào sinh vật.
Định danh sên Sacoglossa bằng ảnh thường khó. Một bức ảnh rõ, có thước đo kích thước và ghi chú loại tảo xung quanh sẽ giúp người có chuyên môn nhận diện dễ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Con người có thể quang hợp như sên biển không?
Không. Ngay cả khi đưa lục lạp vào da người, diện tích da quá nhỏ so với nhu cầu năng lượng của cơ thể, và lục lạp cần protein mà tế bào người không làm ra được. Các phép tính ước lượng đều cho thấy năng lượng thu được không đáng kể. Đây là chủ đề khoa học viễn tưởng hơn là hướng nghiên cứu thực tế.
Vì sao sên không tiêu hoá luôn lục lạp?
Tế bào lót ruột của sên có cơ chế đặc biệt để nuốt lục lạp vào và giữ trong một khoang riêng, tránh các enzyme tiêu hoá. Cơ chế nhận diện và bảo vệ này chưa được hiểu đầy đủ. Theo thời gian, lục lạp vẫn dần suy giảm và bị phân huỷ, nên sên vẫn cần ăn tảo mới.
Sên biển xanh có độc không?
Một số loài sên biển tích tụ chất độc từ thức ăn để tự vệ, nên bạn không nên ăn hay để vật nuôi ăn sên biển bắt được ngoài bãi. Chạm nhẹ vào con vật thường không gây hại cho người, nhưng nên hạn chế vì con vật mới là bên dễ bị tổn thương.
Elysia chlorotica có ở Việt Nam không?
Không, loài này chỉ sống ở vùng đầm lầy nước lợ ven bờ Đại Tây Dương của Bắc Mỹ. Tuy nhiên nhóm sên Sacoglossa có nhiều loài ở vùng biển nhiệt đới Ấn Độ – Thái Bình Dương, và một số loài giữ lục lạp ngắn ngày có thể gặp ở các bãi triều nhiệt đới. Danh sách loài ở Việt Nam cần tra từ các khảo sát chuyên ngành.
Chuyển gen ngang có xảy ra ở động vật không?
Có, nhưng hiếm hơn nhiều so với vi khuẩn. Đã có các trường hợp được xác nhận như gen từ vi khuẩn hoặc nấm trong bộ gen một số côn trùng và giun. Với sên Elysia chlorotica, giả thuyết gen tảo chuyển sang sên từng rất phổ biến nhưng đến nay không được các nghiên cứu giải trình tự gen ủng hộ.
Sên biển và ốc sên có họ hàng không?
Có. Cả hai đều thuộc lớp Chân bụng của ngành Thân mềm. Nhiều nhóm sên biển đã mất vỏ hoặc chỉ còn vỏ rất nhỏ trong quá trình tiến hoá. Nhóm Sacoglossa đặc biệt ở chỗ chuyên ăn tảo bằng cách chích hút, thay vì gặm như nhiều loài ốc.