DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Ve sầu chu kỳ 13 năm và 17 năm: vì sao trồi lên cùng lúc, đúng hai số nguyên tố

Ve sầu Magicicada sống dưới đất đúng 13 hoặc 17 năm rồi trồi lên cùng lúc. Chúng đếm năm bằng cách nào, vì sao là số nguyên tố, và ve sầu Việt Nam khác ra sao.

Macro of an empty cicada shell clinging to rough tree bark in a schoolyard in Huế on a summer afternoon, warm low light, a child hand pointing from the side

Ve sầu chu kỳ là bảy loài thuộc chi Magicicada ở miền Đông nước Mỹ, có ấu trùng sống dưới đất đúng 13 năm hoặc 17 năm, rồi gần như cả quần thể trong một vùng trồi lên mặt đất trong cùng vài tuần. Chúng lột xác, ca hát, giao phối, đẻ trứng và chết trong khoảng một tháng rưỡi. Những vùng có ve sầu trồi lên có thể có mật độ hàng trăm con trên một mét vuông mặt đất ở chỗ dày nhất, tiếng kêu vang suốt ngày.

Điều kỳ lạ nằm ở ba câu hỏi: làm sao một con côn trùng không thấy ánh mặt trời đếm được 17 mùa, vì sao chu kỳ lại đúng là 13 và 17, hai số nguyên tố, và tại sao chiến lược "trồi lên cùng lúc" lại có lợi. Bài này trả lời những gì khoa học đã biết, chỉ rõ chỗ còn tranh luận, và so sánh với ve sầu kêu mỗi mùa hè ở Việt Nam.

Mười bảy năm dưới đất: ấu trùng ve sầu làm gì

Sau khi nở từ trứng đẻ trong cành cây, ấu trùng ve sầu nhỏ như hạt gạo rơi xuống đất, đào xuống và bám vào rễ cây. Nó dùng vòi chích hút nhựa trong mạch gỗ của rễ, một nguồn thức ăn rất nghèo dinh dưỡng, chủ yếu là nước với một ít axit amin và khoáng chất. Đó là lý do quá trình lớn lên kéo dài: ấu trùng phải hút rất nhiều nhựa mới tích đủ chất để lớn.

Trong những năm dưới đất, ấu trùng qua năm lần lột xác, lớn dần và đào sâu hay di chuyển theo rễ. Vi khuẩn cộng sinh trong cơ thể giúp nó tổng hợp những axit amin thiếu hụt trong nhựa cây. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện một trong những vi khuẩn cộng sinh của ve sầu có bộ gen bị chia tách thành nhiều dòng riêng, một ví dụ kỳ lạ khác về đời sống ẩn dưới mặt đất.

Vào năm cuối, ấu trùng đào đường hầm lên gần mặt đất và chờ. Khi đất ở độ sâu khoảng hai mươi centimét ấm lên đến gần 18 độ C, thường vào cuối xuân, chúng đồng loạt chui lên trong đêm, bò lên thân cây hoặc bất cứ vật thẳng đứng nào, rồi lột xác lần cuối thành con trưởng thành có cánh. Xác lột màu nâu bám lại trên vỏ cây, hàng rào, cột điện.

Ve sầu đếm năm bằng cách nào

Không phải đồng hồ bên trong đơn thuần. Một ấu trùng sống trong bóng tối không thể đếm ngày bằng ánh sáng. Giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất là ve sầu đếm chu kỳ sinh trưởng hằng năm của cây chủ, thông qua sự thay đổi thành phần nhựa trong rễ khi cây ra lá, ra hoa và rụng lá.

Thí nghiệm "lừa" ve sầu. Năm 2000, các nhà nghiên cứu đặt ấu trùng ve sầu 17 năm lên rễ những cây được điều khiển để ra lá hai lần trong một năm. Một số ấu trùng trồi lên sớm hơn một năm so với dự kiến, gợi ý rằng chúng thực sự đếm "số lần cây ra lá" chứ không đếm thời gian tuyệt đối.

Đếm không hoàn hảo. Ở nhiều đợt, có những nhóm nhỏ trồi lên sớm hoặc muộn hơn, thường lệch đúng bốn năm. Hiện tượng lệch bốn năm này được cho là cách các quần thể 17 năm và 13 năm có thể chuyển đổi qua lại trong lịch sử tiến hoá.

Cơ chế phân tử còn chưa rõ. Ve sầu ghi nhớ số chu kỳ ở đâu và bằng tín hiệu gì vẫn là câu hỏi mở. Thời gian thế hệ quá dài khiến việc nghiên cứu di truyền trên loài này gặp khó khăn lớn.

Trồi lên cùng lúc: chiến lược "làm no kẻ săn mồi"

Ve sầu chu kỳ không có vũ khí: không cắn, không đốt, không có độc, bay vụng về. Chim, sóc, cáo, cá, thậm chí chó mèo đều ăn chúng. Nếu mỗi năm chỉ một ít ve sầu trồi lên, chúng sẽ bị ăn gần hết. Nhưng khi hàng triệu con trồi lên cùng lúc trong một vùng, kẻ săn mồi ăn đến no mà vẫn còn quá nhiều ve sầu sống sót để giao phối và đẻ trứng.

Chiến lược này gọi là làm no kẻ săn mồi (predator satiation), được thấy ở nhiều sinh vật khác, như cây ra quả đồng loạt theo năm hay rùa biển đẻ trứng cùng đợt. Với ve sầu chu kỳ, nó chỉ hiệu quả khi đồng bộ chặt chẽ: con nào trồi lên lệch năm, đi lẻ, gần như chắc chắn bị ăn. Vì vậy chọn lọc tự nhiên giữ cho cả quần thể bám đúng một lịch.

Một hệ quả thú vị: sau năm có ve sầu trồi lên, một số nghiên cứu ghi nhận quần thể chim ăn côn trùng trong vùng tăng lên tạm thời nhờ nguồn thức ăn dồi dào, và xác ve sầu chết hàng loạt bổ sung đạm cho đất rừng. Một sự kiện kéo dài vài tuần có thể để lại dấu vết trong hệ sinh thái nhiều năm sau.

Cũng vì lẽ đó, chu kỳ dài là một phần của chiến lược. Kẻ săn mồi như chim hay sóc không thể tăng quần thể để chờ một bữa tiệc mười bảy năm mới có một lần, nên mỗi đợt trồi lên lại gặp một lượng kẻ săn mồi "bình thường", không đủ để ăn hết.

Vì sao là 13 và 17: các giả thuyết đặt cạnh nhau

Câu hỏi "vì sao là số nguyên tố" khiến nhiều người tò mò, và cũng là chỗ dễ bị kể quá lên nhất. Hiện có vài giả thuyết, chưa giả thuyết nào được chứng minh dứt khoát.

Giả thuyếtLập luậnĐiểm yếu
Tránh kẻ săn mồi có chu kỳNếu kẻ săn mồi có chu kỳ bùng phát 2, 3 hay 4 năm, chu kỳ là số nguyên tố khiến hai chu kỳ hiếm khi trùng nhauKhông tìm thấy kẻ săn mồi chuyên biệt nào có chu kỳ như vậy
Tránh lai giữa các nhómChu kỳ là số nguyên tố khiến nhóm 13 năm và 17 năm hiếm khi trồi lên cùng năm, hạn chế lai tạo ra con lai lệch nhịpDựa nhiều vào mô hình toán, bằng chứng thực địa còn hạn chế
Hệ quả của khí hậu lạnh thời băng hàMùa sinh trưởng ngắn buộc ấu trùng sống lâu; chu kỳ dài được chọn lọc để đủ đồng bộGiải thích độ dài chu kỳ nhưng không giải thích vì sao lại đúng số nguyên tố
Trùng hợpChỉ có hai con số, xác suất cả hai là số nguyên tố không quá nhỏKhó kiểm chứng, nhưng là lời nhắc nên thận trọng khi kể chuyện

Năm 2024, hai nhóm ve sầu, một nhóm 17 năm và một nhóm 13 năm, trồi lên cùng năm ở vùng Trung Tây nước Mỹ, lần đầu tiên kể từ năm 1803. Đúng như toán học dự đoán, hai chu kỳ này chỉ trùng nhau mỗi 221 năm, tức 13 nhân 17. Sự kiện được truyền thông nhắc nhiều, nhưng vùng hai nhóm thực sự chồng lấn lên nhau chỉ là một dải hẹp.

Một loài nấm khiến ve sầu rụng bụng vẫn bay đi giao phối

Ve sầu chu kỳ có một kẻ thù kỳ lạ là nấm Massospora cicadina. Bào tử nấm nằm trong đất, lây vào ấu trùng ở năm cuối hoặc khi chúng trồi lên. Sau khi ve sầu thành con trưởng thành, nấm chiếm phần sau của bụng, thay thế bằng một khối bào tử màu trắng phấn. Các đốt bụng cuối rụng ra, để lộ khối bào tử như một chiếc nút phấn.

Điều kỳ lạ là con ve sầu vẫn sống, vẫn bay, vẫn tìm bạn tình và giao phối, rắc bào tử lên những con khác. Các nghiên cứu còn ghi nhận những con đực bị nhiễm bắt chước động tác vỗ cánh của con cái, thu hút con đực khác đến gần, làm nấm lây lan nhanh hơn. Phân tích hoá học tìm thấy trong khối nấm các hợp chất có tác động thần kinh, có thể góp phần vào hành vi bất thường này.

Nấm Massospora vì thế thường được đặt cạnh các loài nấm điều khiển hành vi côn trùng khác. Nó chỉ ký sinh ve sầu, không liên quan đến người, và minh hoạ thêm một cách mà ký sinh trùng có thể biến chính hành vi sinh sản của vật chủ thành phương tiện lây lan.

Ve sầu Việt Nam: vì sao năm nào cũng kêu

Mỗi mùa hè, tiếng ve sầu trên hàng cây sân trường, công viên ở Hà Nội, Huế hay các tỉnh miền Trung trở thành âm thanh quen thuộc. Ve sầu ở Việt Nam khác ve sầu chu kỳ Bắc Mỹ ở vài điểm:

  • Không đồng bộ theo năm. Ấu trùng của các loài ve sầu nhiệt đới thường sống dưới đất vài năm, nhưng các lứa không đồng bộ với nhau, nên năm nào cũng có một phần quần thể trồi lên. Thời gian sống dưới đất của từng loài ở Việt Nam chưa được nghiên cứu đầy đủ.
  • Chỉ con đực kêu. Tiếng kêu tạo ra bởi cặp màng âm ở hai bên gốc bụng, được cơ bắp làm rung rất nhanh, phần bụng rỗng khuếch đại âm thanh. Con cái không có cơ quan này.
  • Kêu to khi nắng nóng. Ve sầu là động vật biến nhiệt, cơ phát âm hoạt động mạnh khi trời nóng, nên tiếng ve rộ nhất vào trưa hè.
  • Xác ve trên thân cây. Những vỏ ve rỗng bám trên thân cây là bộ xương ngoài của ấu trùng sau lần lột xác cuối, bằng chứng cho thấy một con ve vừa chui lên từ gốc cây đó.
  • Đừng đào gốc cây bắt ấu trùng. Đào xới quanh gốc làm tổn thương rễ cây và phá vỡ vòng đời của côn trùng. Quan sát xác lột và con trưởng thành là đủ để hiểu vòng đời của chúng.

Nếu muốn tự quan sát quá trình lột xác, bạn có thể đi dạo quanh gốc cây trong công viên vào chập tối đầu mùa hè và soi đèn lên thân cây. Ve sầu thường lột xác trong vài giờ đầu của đêm, khi trời mát và ít kẻ săn mồi.

Câu hỏi thường gặp

Ve sầu chu kỳ có gây hại cho cây không?

Con trưởng thành dùng phần đẻ trứng rạch vào cành non để đẻ, làm một số đầu cành héo và gãy, hiện tượng dễ thấy ở rừng và vườn cây non. Với cây trưởng thành khoẻ mạnh, thiệt hại thường không đáng kể. Người trồng cây ăn quả ở vùng có ve sầu thường phủ lưới cây non trong năm chúng trồi lên.

Ve sầu có cắn hay đốt người không?

Không. Ve sầu có vòi chích hút dùng để hút nhựa cây, không có nọc độc và không chủ động tấn công người. Đôi khi ve sầu đậu lên người vì nhầm là thân cây. Chúng có thể gây khó chịu vì số lượng và tiếng kêu lớn, nhưng không nguy hiểm.

Ve sầu trưởng thành sống được bao lâu?

Ve sầu chu kỳ trưởng thành chỉ sống khoảng vài tuần, đủ để giao phối và đẻ trứng. Phần lớn đời sống của chúng là giai đoạn ấu trùng dưới đất. Với ve sầu nhiệt đới, tuổi thọ con trưởng thành cũng chỉ tính bằng tuần, dù thời gian dưới đất của từng loài khác nhau.

Tiếng ve sầu có thể to đến mức nào?

Tiếng ve sầu thuộc loại âm thanh lớn nhất trong thế giới côn trùng. Ở cự ly rất gần, một số loài tạo ra âm thanh đủ lớn để gây khó chịu cho tai người, và một đàn ve sầu chu kỳ có thể át cả tiếng máy móc. Mức chính xác khác nhau theo loài và cách đo, nên nên thận trọng với những con số tuyệt đối trên mạng.

Có phải ve sầu "biết toán" khi chọn số nguyên tố không?

Không theo nghĩa con ve sầu tính toán. Chu kỳ là kết quả của chọn lọc tự nhiên qua rất nhiều thế hệ: những quần thể có chu kỳ giúp sống sót tốt hơn thì còn lại. Vì sao kết quả lại là 13 và 17 vẫn còn tranh luận, và có những nhà khoa học cho rằng yếu tố ngẫu nhiên cũng góp phần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138